VO2 Max Neden Longevity'nin Altın Standardı Sayılıyor?

VO2 max, kalbin, akciğerlerin, damarların ve kasların birlikte ne kadar iyi çalıştığını tek bir rakamla gösteriyor. Ölüm riskiyle ilişkisi en güçlü ölçümlerden biri ve egzersizle yükseltilebiliyor.

Longevity konuşulan hemen her yerde VO2 max'in adı geçiyor. Kimileri ona “longevity'nin altın standardı” diyor. Bu ilgi nedensiz değil, çünkü arkasında yüz binlerce kişinin yıllarca izlendiği araştırmalar var. Öte yandan bu rakamın ne anlattığı ile ne anlatmadığı çoğu zaman birbirine karışıyor.

Neden Çok Önemli? Kısa cevap!

VO2 max üç nedenle bu kadar önemseniyor:

1. Bütünü ölçüyor. Oksijenin akciğerden kasa kadar izlediği yolun tamamını tek rakamda topluyor.

2. Riskle güçlü biçimde ilişkili. Büyük çalışmalarda kondisyonu en düşük olanların ölüm riski, en yüksek olanlara göre 4-5 kat fazla bulundu.

3. Değiştirilebiliyor. Düzenli egzersizle yükseltilebiliyor.

Bu kanıtlar gözlemsel çalışmalara dayanıyor. VO2 max'i yükseltmenin ömrü uzattığı doğrudan kanıtlanmış değil.

VO2 max nedir?

VO2 max, “maksimum oksijen tüketimi” demek. V hacmi, O2 oksijeni, max ise en yüksek değeri ifade ediyor. Vücudunuzun en yoğun eforda bir dakikada kullanabildiği en yüksek oksijen miktarını gösterir. Genellikle kilogram vücut ağırlığı başına dakikada mililitre (ml/kg/dk) olarak verilir.

Oksijenin vücutta izlediği yol dört aşamadan oluşur. Akciğerler oksijeni havadan alır. Kalp, oksijen yüklü kanı pompalar. Damarlar bu kanı kaslara taşır. Kas hücrelerindeki mitokondriler, yani hücrenin enerji üreten birimleri, bu oksijeni kullanarak enerji üretir. VO2 max bu dört aşamanın birlikte ne kadar iyi çalıştığını gösterir. Aşamalardan biri zayıfsa rakam düşer.

Tıpta bu özelliğe kalp-akciğer kondisyonu (kardiyorespiratuvar fitness) deniyor. Amerikan Kalp Derneği, 2016'da yayımladığı bilimsel bildiride kalp-akciğer kondisyonunun tansiyon ve nabız gibi düzenli olarak değerlendirilmesi gereken bir “yaşamsal bulgu” sayılmasını önerdi.1

Bu yazıda geçen kısaltmalar

VO2 max: Maksimum oksijen tüketimi. Vücudun en yoğun eforda bir dakikada kullanabildiği en yüksek oksijen miktarı.

ml/kg/dk: VO2 max'in birimi. Kilogram vücut ağırlığı başına dakikada kullanılan mililitre oksijen.

MET: Metabolik eşdeğer. Dinlenirken harcanan enerjiyi 1 kabul eden efor birimi. 1 MET yaklaşık 3,5 ml/kg/dk oksijen tüketimine karşılık gelir.

KPET (CPET): Kardiyopulmoner egzersiz testi. Kalp ve akciğerlerin efora yanıtını birlikte ölçen, hekim gözetiminde yapılan test.

EKG: Elektrokardiyografi. Kalbin elektriksel etkinliğinin kaydı.

DNA metilasyonu: DNA'ya eklenen ve genlerin ne kadar çalışacağını etkileyen kimyasal işaretler. Biyolojik yaş testlerinin çoğu bunu ölçer.

Longevity nasıl ölçülür? “Altın standart” ne demek?

Longevity'yi tek başına ölçen bir test yok. Bir insanın ne kadar yaşayacağını bugün hiçbir ölçüm söyleyemiyor. Ölçülebilen şey, ölüm ve hastalık riskiyle ilişkili göstergelerdir: kalp-akciğer kondisyonu, tansiyon, kan yağları, kan şekeri ve kas gücü gibi. “Longevity ölçümü” denirken aslında bu göstergelerin izlenmesi kastedilir.

Tıpta altın standart, bir şeyi ölçmenin en doğru kabul edilen yöntemi anlamına gelir. VO2 max bu anlamda gerçekten bir altın standart: Kalp-akciğer kondisyonunu ölçmenin en doğru yolu, laboratuvarda solunum maskesiyle yapılan doğrudan VO2 max ölçümüdür.1

Longevity için kullanıldığında ifade daha gevşek bir anlam taşıyor. “Longevity'nin altın standardı” denirken kastedilen şu: Bugün elimizdeki ölçümler içinde ölüm riskiyle ilişkisi en güçlü ve en iyi belgelenmiş olanlardan biri VO2 max.

VO2 max ve ömür: Araştırmalar ne gösteriyor?

En çok anılan çalışmalardan biri 2018'de tıp dergisi JAMA Network Open'da yayınlandı. Koşu bandında efor testi yapılan 122.007 yetişkin ortanca 8,4 yıl izlendi. Kondisyonu en düşük grubun ölüm riski, en yüksek gruba göre yaklaşık 5 kat fazlaydı. Aynı çalışmada sigara içmek ölüm riskinde yaklaşık 1,4 kat, diyabet 1,4 kat, koroner arter hastalığı ise 1,3 kat artışla ilişkiliydi. Araştırmacılar, kondisyon yükseldikçe faydanın sona erdiği bir üst sınır da görmedi.2

Düşük kondisyonla ilişkili ölüm riski, aynı çalışmada sigara, diyabet ve koroner arter hastalığıyla ilişkili riskten daha büyüktü.

2022'de Amerikan Kardiyoloji Koleji'nin dergisinde yayınlanan daha büyük bir çalışma benzer bir sonuç verdi. 30–95 yaş arasındaki 750.302 ABD gazisi ortanca 10,2 yıl izlendi. Kondisyonu en düşük grubun ölüm riski, en yüksek gruba göre yaklaşık 4 kat fazlaydı. Bu ilişki her yaş grubunda, kadınlarda ve erkeklerde, farklı etnik kökenlerde görüldü. Çok yüksek kondisyon düzeyinde risk artışına rastlanmadı. Katılımcıların büyük çoğunluğu erkekti, bu nedenle kadınlara ilişkin bulgular daha sınırlı.3

Çok sayıda çalışmayı bir araya getiren meta-analizler farkın büyüklüğünü de hesapladı. Bu hesaplarda MET (metabolik eşdeğer) adlı birim kullanılıyor. MET, dinlenirken harcanan enerjiyi 1 kabul eder ve 1 MET yaklaşık 3,5 ml/kg/dk oksijen tüketimine karşılık gelir.

•     2009'da Amerikan Tabipler Birliği'nin dergisi JAMA'da yayımlanan ve 33 çalışmayı kapsayan meta-analizde, kondisyondaki her 1 MET'lik fark tüm nedenlere bağlı ölüm riskinde yaklaşık %13 düşüşle ilişkili bulundu.4

•     2022'de 34 çalışmayı kapsayan bir başka meta-analizde her 1 MET'lik artış, tüm nedenlere bağlı ölümde %12, kalp-damar hastalığına bağlı ölümde %13, kansere bağlı ölümde %7 daha düşük riskle ilişkiliydi.5

•     2024'te 199 çalışmayı ve 20,9 milyondan fazla gözlemi bir araya getiren derlemede, kondisyonu yüksek olanların ölüm riski düşük olanlara göre %53 daha az bulundu. Yazarlar kanıtın güven düzeyini “çok düşük” ile “orta” arasında değerlendirdi.6

VO2 max'i diğer longevity ölçümlerinden ayıran ne?

Tek bir organı değil, sistemin tamamını ölçüyor

Kolesterol ya da kan şekeri gibi ölçümler tek bir risk etkenine bakar. VO2 max ise kalbin, akciğerlerin, damarların ve kasların birlikte gösterdiği performansı ölçer. Bu sistemlerden herhangi birindeki sorun rakama yansır.

Egzersizle değiştirilebiliyor

Yaş ve genetik gibi risk etkenleri değiştirilemez. VO2 max değiştirilebilir. 18–45 yaş arası sağlıklı yetişkinlerle yapılan 28 çalışmanın meta-analizinde dayanıklılık antrenmanı VO2 max'i ortalama 4,9 ml/kg/dk yükseltti. Yüksek tempolu kısa bölümlerle dinlenme bölümlerinin dönüşümlü yapıldığı interval antrenmanda artış 5,5 ml/kg/dk oldu.7

Kondisyon değiştiğinde riskin de değiştiğini gösteren veriler var. 9.777 erkeğin ortalama beş yıl arayla iki kez test edildiği bir çalışmada, ilk testte kondisyonu düşük olup ikinci testte yükselenlerin ölüm riski, iki testte de düşük kalanlara göre %44 daha azdı.8

Yaşla düşüyor ve bağımsız yaşamı etkiliyor

VO2 max yaş ilerledikçe düşer ve bu düşüş giderek hızlanır. 21–87 yaş arasındaki 810 sağlıklı kişinin yıllarca izlendiği bir çalışmada düşüş 20'li ve 30'lu yaşlarda on yılda %3–6 iken, 70'li yaşlardan sonra on yılda %20'yi aştı.9

Bu düşüşün günlük hayatta bir karşılığı var. Gündelik işleri yardımsız yapabilmek belirli bir oksijen kullanma kapasitesi gerektirir. Bir derlemeye göre VO2 max erkeklerde yaklaşık 18, kadınlarda yaklaşık 15 ml/kg/dk'nın altına indiğinde bağımsız yaşam riske giriyor ve bu düzeye çoğunlukla 80–85 yaşlarında iniliyor. Derlemenin yazarı, düzenli aerobik egzersizin bu noktayı 10 yıl ya da daha fazla geciktirebileceğini öngörüyor.10

“VO2 Max, bağımsızlığın rezervi! Longevity yalnızca kaç yıl yaşandığıyla ilgili değil, o yılların ne kadarının bağımsız geçtiğiyle de ilgili. VO2 max'i yüksek olan biri, yaşla birlikte aynı hızda düşüş yaşasa bile bağımsız yaşam eşiğine daha geç iner.”

Arkasında onlarca yıllık veri var

Kalp-akciğer kondisyonu ile ölüm riski arasındaki ilişki onlarca yıldır farklı ülkelerde ve farklı gruplarda tekrar tekrar gösterildi.1 Biyolojik yaş testleri gibi daha yeni ölçümler için aynısı söylenemiyor.

Biyolojik yaş testleri güvenilir mi?

Longevity ölçümü denince akla ilk gelenlerden biri biyolojik yaş testleri. Bu testler kandan ya da tükürükten alınan bir örnekle, vücudunuzun takvim yaşınızdan “daha genç” ya da “daha yaşlı” olduğunu söyleyen bir rakam veriyor. Kısa yanıt: Bugün tek bir kişinin sağlığı hakkında karar vermek için güvenilir değiller.

Bu testlerin çoğu DNA metilasyonunu ölçer. Metilasyon, DNA'ya eklenen küçük kimyasal işaretlerdir ve genlerin ne kadar çalışacağını etkiler. Bu işaretlerin deseni yaşla birlikte değişir. “Epigenetik saat” adı verilen algoritmalar bu desene bakarak bir yaş tahmini üretir. Sorun dört noktada toplanıyor.

Aynı örnek farklı sonuç verebiliyor

Yaygın kullanılan altı epigenetik saatin incelendiği bir çalışmada, aynı kan örneği iki kez ölçüldüğünde sonuçlar arasında 9 yıla varan fark çıktı. Bu fark kişideki bir değişimden değil, ölçümün teknik hatasından kaynaklanıyordu.13

Aynı kan örneği iki kez ölçüldüğünde biyolojik yaş sonuçları arasında 9 yıla varan fark çıkabiliyor.

Sonuç günün saatine göre değişiyor

17 epigenetik saatin test edildiği bir başka çalışmada 13'ünün sonucu gün içinde dalgalandı. En genç sonuç gece yarısına yakın, en yaşlı sonuç öğle saatlerinde alınan kanda çıktı.14

Metilasyonun neden değiştiği bilinmiyor

Metilasyon deseni yaşla değişiyor, ancak bu değişimin yaşlanmanın nedeni mi yoksa sonucu mu olduğu bilinmiyor. 2024'te yayımlanan bir çalışma, mevcut saatlerin kullandığı DNA bölgelerinin, yaşlanmayla nedensel ilişkisi olabilecek bölgelerde yoğunlaşmadığını gösterdi.15 Bu nedenle testteki rakam düştüğünde sağlığın gerçekten iyileştiği söylenemiyor.

Klinik kullanım için doğrulanmış değil

Tıp dergisi Nature Medicine'da 2024'te yayımlanan bir değerlendirmeye göre, yaşlanma biyobelirteçlerinin (yaşlanmayı gösterdiği öne sürülen ölçümlerin) kliniğe girmeden önce nasıl doğrulanması gerektiği konusunda henüz görüş birliği yok. Araştırmacılar bu saatleri büyük gruplarda yaşlanmayı incelemek için kullanıyor ve geliştirmeye devam ediyor.16 Tek bir kişinin tek bir sonucuna bakarak karar vermek ise bugünkü bilgiyle desteklenmiyor.

VO2 max nasıl ölçülür?

En doğru ölçüm laboratuvarda yapılır. Yüzünüze bir solunum maskesi takılır, koşu bandında veya bisiklette efor giderek artırılır ve aldığınız oksijen ile verdiğiniz karbondioksit ölçülür. Egzersiz bölümü genellikle 8–12 dakika sürer.11

Bu testin hekim gözetiminde, EKG (kalbin elektriksel etkinliğinin kaydı) ve tansiyon takibiyle yapılan kapsamlı hâline kardiyopulmoner egzersiz testi denir. Türkçede KPET, İngilizcede CPET kısaltmasıyla anılır.

Akıllı saatler ve diğer giyilebilir cihazlar VO2 max'i ölçmez. Nabız, tempo, yaş ve cinsiyet verilerinden bir tahmin üretir. Bu tahmin, değerin zaman içindeki değişimini kabaca izlemek için kullanılabilir.

Testten önce

VO2 max testi vücudu en yüksek efor düzeyine çıkarır. Göğüs ağrısı, bayılma, nedeni açıklanamayan nefes darlığı, bilinen kalp veya akciğer hastalığı, ritim bozukluğu ya da kontrol altında olmayan tansiyonunuz varsa testi mutlaka hekim gözetiminde yaptırın. Bu yazı tıbbi tavsiye değildir.

“VO2 max kaç olmalı? Herkes için geçerli tek bir değer yok. Sonuç, yaşa ve cinsiyete göre hazırlanmış referans değerlerle karşılaştırılır. Kendi değerinizin zaman içinde nasıl değiştiğini izlemek, tek bir rakama odaklanmaktan daha yararlı!”

VO2 max nasıl yükseltilir?

Amerikan Kalp Derneği yetişkinlere haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta veya 75 dakika yüksek yoğunlukta aerobik aktivite, buna ek olarak haftada en az iki gün kas güçlendirici çalışma öneriyor.12

VO2 max'i yükseltmek için hem sabit tempolu uzun çalışmalar hem de interval antrenmanlar işe yarıyor. Yukarıda anılan meta-analizde interval antrenmanın üstünlüğü küçüktü, aradaki fark yaklaşık 1,2 ml/kg/dk idi.7 Bu nedenle düzenli sürdürebileceğiniz çalışma biçimini seçmek makul bir yaklaşım.

VO2 max kiloya göre hesaplandığı için yağ kaybı da değeri yükseltebilir. Uzun süredir hareketsizseniz veya kronik bir hastalığınız varsa yüksek yoğunluklu çalışmalara başlamadan önce hekiminize danışın.

VO2 max neyi göstermez?

•     Neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz. Yukarıdaki büyük çalışmaların hepsi gözlemsel. Kondisyonu yüksek olanların daha uzun yaşadığını gösteriyor, kondisyonu yükseltmenin ömrü uzattığını göstermiyor. Genetik yapı ve diğer yaşam alışkanlıkları hem kondisyonu hem yaşam süresini etkiliyor olabilir.2

•     Her çalışmada doğrudan ölçülmedi. Burada anılan en büyük iki çalışmada VO2 max maskeyle ölçülmedi, koşu bandındaki performanstan tahmin edildi.2,3

•     Kanıtın güven düzeyi sınırlı. 2024 derlemesinin yazarları kanıtı “çok düşük” ile “orta” arasında değerlendirdi.6

•     Tek başına tanı koymaz. Sonuç yaşa, cinsiyete, testin yapıldığı cihaza ve kullanılan ilaçlara göre değişir. Tansiyon, kan yağları, kan şekeri, kas gücü ve uyku gibi ölçümlerle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Sonuç: VO2 max neden bu kadar önemseniyor?

VO2 max'in longevity alanında bu kadar önemsenmesinin somut nedenleri var. Vücudun oksijen kullanma kapasitesini bütün olarak ölçüyor, ölüm riskiyle ilişkisi çok büyük çalışmalarda defalarca gösterildi ve egzersizle yükseltilebiliyor. Yaşla birlikte düşmesi ve ileri yaşta bağımsız yaşamı etkilemesi, onu ömrün uzunluğu kadar o yılların nasıl geçeceği açısından da önemli kılıyor.

“Altın standart” ifadesini ise ölçülü kullanmak gerekiyor. VO2 max güçlü bir gösterge, kesin bir öngörü değil. Biyolojik yaş testleri ise bugün için aynı güveni vermiyor.

VO2 max ne kadar yaşayacağınızı söylemez. Kalbinizin, akciğerlerinizin ve kaslarınızın bugün birlikte ne kadar iyi çalıştığını söyler.

Sık sorulan sorular

Longevity nasıl ölçülür?

Longevity'yi tek başına ölçen bir test yok. Ölçülebilen, ölüm ve hastalık riskiyle ilişkili göstergelerdir. Bunlar içinde ölüm riskiyle ilişkisi en iyi belgelenmiş olanlardan biri, VO2 max ile ölçülen kalp-akciğer kondisyonudur.

Ne kadar yaşayacağımı gösteren bir test var mı?

Hayır. Hiçbir test bir kişinin ne kadar yaşayacağını söyleyemez. Testler yalnızca büyük gruplarda görülen risk ilişkilerine göre bir fikir verir.

Biyolojik yaş testi güvenilir mi?

Bugün bireysel kullanım için güvenilir değil. Aynı kan örneğinde 9 yıla varan fark çıkabiliyor, sonuç günün saatine göre değişebiliyor ve rakamı düşürmenin sağlığa etkisi bilinmiyor.

VO2 max yaşla düşer mi?

Evet. Düşüş 20'li ve 30'lu yaşlarda on yılda %3–6 düzeyindeyken 70'li yaşlardan sonra on yılda %20'yi aşabiliyor. Düzenli aerobik egzersiz bu düşüşü yavaşlatabilir.

VO2 max'i yükseltmek ömrü uzatır mı?

Bu doğrudan kanıtlanmış değil. Kondisyonu yüksek olanların ve kondisyonunu yükseltenlerin ölüm riski daha düşük bulunuyor, ancak bu çalışmalar gözlemsel olduğu için neden-sonuç ilişkisi kurmuyor.

Akıllı saatin gösterdiği VO2 max güvenilir mi?

Akıllı saat VO2 max'i ölçmez, nabız ve tempo verilerinden tahmin eder. Değerin zaman içindeki seyrini izlemek için kullanılabilir. Kesin değer için laboratuvar testi gerekir.

VO2 max testi ile KPET aynı şey mi?

Hayır. KPET (kardiyopulmoner egzersiz testi) daha kapsamlı olan tıbbi testtir. VO2 max ölçümüne EKG, tansiyon ve oksijen takibi ile hekim yorumu eklenir. Şikâyeti veya bilinen bir hastalığı olanlar için uygun olan test budur.

VO2 max ile biyolojik yaş testi arasındaki fark nedir?

VO2 max: Doğrudan ölçülen bir vücut kapasitesi. Ölüm riskiyle ilişkisi onlarca yıldır, yüz binlerce kişide gösterildi. Egzersizle nasıl değiştiği biliniyor.

Biyolojik yaş testi: Bir algoritmanın tahmini. Aynı örnekte yıllarca fark edebiliyor. Rakamı değiştirmenin sağlığa etkisi bilinmiyor.

“VO2 max ömrü uzatır” demek doğru mu?

Bu haliyle fazla iddialı. Doğrusu şu: Kalp-akciğer kondisyonu güçlü bir risk göstergesidir ve egzersizle geliştirilebilir. Kondisyonu yükselenlerde ölüm riskinin daha düşük olduğunu gösteren veriler de var. Ancak bu ilişkinin nedensel olduğunu kanıtlayan uzun süreli bir deney yok.

Kaynaklar

1. Ross R, Blair SN, Arena R, ve ark. Importance of Assessing Cardiorespiratory Fitness in Clinical Practice: A Case for Fitness as a Clinical Vital Sign: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2016;134(24):e653–e699. https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000000461

2. Mandsager K, Harb S, Cremer P, ve ark. Association of Cardiorespiratory Fitness With Long-term Mortality Among Adults Undergoing Exercise Treadmill Testing. JAMA Network Open. 2018;1(6):e183605. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2018.3605

3. Kokkinos P, Faselis C, Samuel IBH, ve ark. Cardiorespiratory Fitness and Mortality Risk Across the Spectra of Age, Race, and Sex. Journal of the American College of Cardiology. 2022;80(6):598–609. https://doi.org/10.1016/j.jacc.2022.05.031

4. Kodama S, Saito K, Tanaka S, ve ark. Cardiorespiratory fitness as a quantitative predictor of all-cause mortality and cardiovascular events in healthy men and women: a meta-analysis. JAMA. 2009;301(19):2024–2035. https://doi.org/10.1001/jama.2009.681

5. Han M, Qie R, Shi X, ve ark. Cardiorespiratory fitness and mortality from all causes, cardiovascular disease and cancer: dose–response meta-analysis of cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2022;56(13):733. https://doi.org/10.1136/bjsports-2021-104876

6. Lang JJ, Prince SA, Merucci K, ve ark. Cardiorespiratory fitness is a strong and consistent predictor of morbidity and mortality among adults: an overview of meta-analyses representing over 20.9 million observations from 199 unique cohort studies. British Journal of Sports Medicine. 2024;58(10):556–566. https://doi.org/10.1136/bjsports-2023-107849

7. Milanović Z, Sporiš G, Weston M. Effectiveness of High-Intensity Interval Training (HIT) and Continuous Endurance Training for VO2max Improvements: A Systematic Review and Meta-Analysis of Controlled Trials. Sports Medicine. 2015. https://doi.org/10.1007/s40279-015-0365-0

8. Blair SN, Kohl HW, Barlow CE, ve ark. Changes in physical fitness and all-cause mortality: a prospective study of healthy and unhealthy men. JAMA. 1995;273(14):1093–1098. https://doi.org/10.1001/jama.1995.03520380029031

9. Fleg JL, Morrell CH, Bos AG, ve ark. Accelerated longitudinal decline of aerobic capacity in healthy older adults. Circulation. 2005;112:674–682. https://doi.org/10.1161/CIRCULATIONAHA.105.545459

10. Shephard RJ. Maximal oxygen intake and independence in old age. British Journal of Sports Medicine. 2009;43(5):342. https://doi.org/10.1136/bjsm.2007.044800

11. American Thoracic Society, Patient Education Series. Cardiopulmonary Exercise Testing (CPET). 2020. https://www.thoracic.org/patients/patient-resources/resources/cpet.pdf

12. American Heart Association. Recommendations for Physical Activity in Adults and Kids. https://www.heart.org/en/healthy-living/exercise-and-physical-activity/fitness-basics/aha-recs-for-physical-activity-in-adults

13. Higgins-Chen AT, Thrush KL, Wang Y, ve ark. A computational solution for bolstering reliability of epigenetic clocks: implications for clinical trials and longitudinal tracking. Nature Aging. 2022;2:644–661. https://doi.org/10.1038/s43587-022-00248-2

14. Koncevičius K, Nair A, Šveikauskaitė A, ve ark. Epigenetic age oscillates during the day. Aging Cell. 2024;23(7):e14170. https://doi.org/10.1111/acel.14170

15. Ying K, Liu H, Tarkhov AE, ve ark. Causality-enriched epigenetic age uncouples damage and adaptation. Nature Aging. 2024;4:231–246. https://doi.org/10.1038/s43587-023-00557-0

16. Moqri M, Herzog C, Poganik JR, ve ark. Validation of biomarkers of aging. Nature Medicine. 2024;30:360–372. https://doi.org/10.1038/s41591-023-02784-9