[0:00:00.199] isim yapmış ya da hani bu alana uzun yıllar emek vermiş emektar

[0:00:03.679] diyebileceğimiz insanların bir uyarısı. Dediler ki yani iklim krizini, iklim

[0:00:07.600] değişikliğini çok duyuyoruz. Bir çeşit kaybı dünya genelinde bir büyük mesele

[0:00:11.799] olarak tartışılıyor ama eee küresel ölçekteki toksik kimyevi madde kirliliği

[0:00:17.000] ki işte 100 yıllık bir hani büyük mesele bu. 100 yıl içinde ortaya çıkan hatta

[0:00:20.640] işte son 5060 yılda şiddetlenen bir mesele. Bunu gözden kaçırıyoruz. Bu ağır

[0:00:26.000] bedenler doğuracak. Ben Esra Çavuşoğlu. 18 yıldır ayık bir hayat yaşıyorum.

[0:00:30.920] Bağımlılık hastalığıyla mücadelem beni beden ve zihin performansımı

[0:00:34.440] iyileştirmek, hayat kalitemi arttırmak, daha sağlıklı ve uzun yaşamak için yeni

[0:00:38.800] yöntemler, cihazlar ve takviye ürünler araştırmaya yönlendirdi. Bağımlılık

[0:00:43.440] hastalığı ve longevity alanlarındaki kendi deneyimlerimden dünyadaki son

[0:00:48.079] gelişmelere, çığır açan girişimcilerden uzman akademisyenlere, yıllardır

[0:00:52.440] yaptığım sohbetler artık her hafta Ayık Kafa podcastı.

[0:00:57.160] Ayıkfa podcast'e hoş geldiniz. Bugün çok değerli bir konuğumuz var. Gıda

[0:01:02.239] mühendisi, akademisyen ve araştırmacı Doçent Doktor Bülent Şık. Kendisiyle

[0:01:08.000] günlük hayatımızı her geçen gün daha fazla etkileyen toksik yük meselesine

[0:01:12.640] derinlemesine baktık. Pestisitler, herbisitler, sonsuz kimyasallar olarak

[0:01:17.640] bilinen PFAS, mikroplastikler ve paketli gıdalardaki zararlı maddelerin hem çevre

[0:01:24.520] hem de insan sağlığı, özellikle de çocuk gelişimi üzerindeki etkilerini konuştuk.

[0:01:29.240] Son araştırmalar bu kimyasalların kanserden hormon bozukluklarına,

[0:01:34.159] nörolojik gelişim sorunlarından bağışıklık sistemi zayıflamasına kadar

[0:01:38.520] birçok riski arttırdığını gösteriyor. Peki bu tehditlere karşı kendimizi nasıl

[0:01:43.240] koruyabilir? Neler yapabiliriz? Şimdi tüm bu soruların yanıtlarını bulmak için

[0:01:48.399] Bülent Şık ile birlikte bilimin rehberliğinde yola çıkıyoruz. Hazırsanız

[0:01:52.920] başlayalım. Ayık Kafan'ın bu bölümünde bizi ağırlayan DSHub alanında uzman,

[0:01:57.719] yaratıcı ve girişimci ruhlu insanların buluşma noktası. Kıtaların kesiştiği

[0:02:02.280] İstanbul Boğazı'nın bu eşsiz noktasında etkinlikler ve topluluk üyeliği hakkında

[0:02:06.960] bilgiler açıklamalardaki linkte. Gedik Üniversitesi ve Gedik Vakfı'na Ayık Kafa

[0:02:11.959] Podcast'te duydukları güven için teşekkür ederim. Destekleri sayesinde bu

[0:02:16.319] düzeyde bir içeriği tamamen ücretsiz şekilde sizlere sunabiliyoruz. Ve tabii

[0:02:20.879] ki Ayık Kafaya abone olan herkese teşekkürler. Ancak hala Ayık Kafay'ı

[0:02:25.640] düzenli izleyenlerin pek çoğu kanala abone değil. Bu yüzden sizden küçük bir

[0:02:30.040] ricam var. Abone ol butonuna hemen basın. Çünkü ayık kafaya abone olmanız,

[0:02:35.760] içeriği daha da geliştirmemizi ve dünyanın önde gelen uzmanlarına daha

[0:02:39.879] rahat erişmemizi sağlıyor. Abone olun, beğenin, paylaşın. Size söz veriyorum.

[0:02:45.080] Ayık kafa her gün daha da iyi olacak. Sevgili Bülent Çık, sağ olun. geldiniz.

[0:02:50.840] Çok çok önemli bir konu konuşacağız. Ayık kafada doktor şık diyelim

[0:02:54.599] isterseniz. Dereceleri var. Ayrı dallara bakıyoruz ama ikisi de çok önemli. Şimdi

[0:03:00.319] bu konunun ehemmiyetini zaten beni seyreden eee izleyicilerimiz biliyor. Hı

[0:03:05.560] hı. Gıda güvenliği diyelim. Fakat gıda güvenliğinin etrafında eee bir tek

[0:03:10.799] insanın yediği gıda değil. Bize konuk olan Stephen Gandry şöyle demişti.

[0:03:16.080] Yediğinin yediği H h hı. ya da yediğinin beslendiği ya da yediğinin ilaçlandığı

[0:03:22.120] gibi esasında tüm atmosferik olarak sarmış olan birtım İngilizcede de

[0:03:27.319] dendiği gibi everlasting chemical diyorlar. Eee, PFAS deniyor mesela o

[0:03:33.599] teflon tavalardan filan çıkanlar. İşte atıyorum pestisitler, herbisitler var,

[0:03:38.720] ağır metaller var, mikroplastikler var. Çok yoğun. Ve bunu burada elimizden

[0:03:44.640] geldiği kadar bilinçlendirme programı olsun. Bir de insanlar kendilerini nasıl

[0:03:49.959] koruyabilirler? Evet. Ve de aynı zamanda da biliyorum ki eee çok dahemmiyet

[0:03:54.680] verdiğiniz ve son senelerde önemli çalışmalar da yapılan çocuk sağlığı. Hı

[0:03:59.360] hı. Daha önceki programlarda onu da hep bahsettim. Eee işte teyzemden örnek

[0:04:03.599] vermiştim, annemden örnek vermiştim. Maruziyetleri benim kaldığım ya da sizin

[0:04:08.640] kaldığınız maruziyetten yarı yarıya da az. Fakat

[0:04:12.760] 20'li yaşlardaki olan kişilerin maruziyeti zaten doğduklarından, anne

[0:04:17.280] karınlarından itibaren bir de üstüne ekleyeceğimiz EMF radyasyonları var.

[0:04:22.520] İşte kirli ışıklar var. Varoğlu var. Evet. Onun için hoş geldiniz. Çok

[0:04:27.360] teşekkür ederim ben de davetiniz için. Program öncesinde de konuştuk. devasa

[0:04:31.840] geniş bir konu. Biz işte bir yerinden hani yaklaşan ben de özellikle çocuk

[0:04:37.000] sağlığını etkileyen toksik kimyevi maddelerin gıdalardaki kalıntısı üzerine

[0:04:40.800] çok uzun yıllar çalıştım. Ya gıda güvenliği dediğimizde e işte insan

[0:04:45.440] sağlığına hatta daha geniş bağlamda çevre sağlığına işte doğadaki diğer

[0:04:49.720] canlılara da tehdit oluşturan işte fiziksel, kimyasal, mikrobiyolojik

[0:04:53.960] birtım etkenlerin hani elimine edilmesi, ortadan kaldırılması ya da bulaşmaların

[0:04:58.400] engellenmesi akla gelir. Eee çeşitli teknik, hijyenik uygulamalar vesaireler

[0:05:03.800] bütünüdür. Yani bir faaliyettir burada. Tabii hani eee son

[0:05:08.600] yıllarda öne çıkan bazı konular var. Kimyasal kirlilik odağında biz mesela

[0:05:13.120] fiziksel tehdit unsurlar işte gıdanın içerisine bir yabani bitkinin karışması

[0:05:17.000] zehirli bir bitkinin ya da işte metal parçası, taş, toprak, böcek parçası

[0:05:22.520] olması akla gelir. Hani ayıklanabilen şeyler daha çok. Mikrobiyolojik şeyler

[0:05:26.960] çok eski iyi bilinir. İşte gıda zehirlenmesi yaşarız, ishal oluruz ya da

[0:05:30.720] benzeri birtım başka rahatsızlıklara yakalanırız. bakterileryadan ya da

[0:05:34.479] virüslerden ya da birtım mantarlardan kaynaklı hastalık etkenleri daha az

[0:05:39.080] bilinen ve bugün belki daha çok hani üzerinde duracağımız mesele toksik

[0:05:42.680] kimyasal madde kalıntıları ve bu dediğiniz gibi aslında annelerimizin,

[0:05:48.160] babalarımızın yani bizden bir nesil öncesi yaş kuşağının hani daha az belki

[0:05:53.280] deneyimlediği ama bizim içine doğduğumuz ve eee 10 yıllar içerisinde de özellikle

[0:05:58.520] şu anki hani bizden sonraki nesilin çok daha yoğun maruz kaldığı büyük mesele.

[0:06:03.960] Küresel ölçekte bir büyük mesele. Hani çok az biliniyor. Nedeni şu. Bu konuda

[0:06:10.199] yapılan hani eee tespitler meselenin ne kadar kritik

[0:06:15.560] olduğunu son bir ya da 2 10 yılda aslında ortaya koydu. Fat Bey, insanlar

[0:06:19.960] bu konuşacağımız toksik maddelerden bahsederken işin esasında ne kadar vahim

[0:06:25.479] olduğunu bence vereceğimiz eee bu işin tarihçesiyle anlayacaklar. Çünkü

[0:06:29.680] zannediyorlar ki işte böcek gelmesin diye ilaçlanan hani bir şekilde de

[0:06:34.039] ismine alışık olduğumuz şeyler. Fakat benim yaptığım araştırmalarda soğuk

[0:06:38.160] savaş zamanında üretilen birtım kimyasallardan bahsediyoruz. Hı hı. Hı

[0:06:42.560] hı. İsterseniz siz bir onu bir açın. Çünkü çünkü bunu duyan insan daha da

[0:06:46.440] vahim olduğunu anlayacak. Dünya Savaşı bu toksik kimyevi maddelerin işte klor

[0:06:51.960] gazının vesaire kullanıldığı bir savaş. sonrasında I. Dünya Savaşı'na kadar ve

[0:06:56.319] savaş sırasında üretilen doğrudan hani savaş kimyasalı bir silah olarak

[0:07:00.759] üretilen gazlar, eee, zehirli kimyevi maddeler var. Bunların hani tarımsal

[0:07:05.639] üretimde birtım zararlıları yani tırnak içine alıyorum zararlı sözcüğünü ortadan

[0:07:10.960] kaldırdığı etkili olduğu keşfedildiğinde 50'li yıllardan sonra kullanı ağırlar

[0:07:15.520] derken böcekler kastekler ağırlıklı olarak sadece tabii tarımda değil mesela

[0:07:19.039] 50'li yıllarda geliştirilmiş ve aslında savaş sürecinde geliştirilmiş eee bir

[0:07:23.879] silah olarak geliştirilmiş çeşitli kimyasal maddelerin mesela sıtmayla

[0:07:27.199] mücadelede de kullanırıldığı, etkili olduğu mesela sivri sinekleri öldürdüğü

[0:07:31.039] eee keşfediliyor. an sonra eee böcekler üzerindeki bu yaygın etki tarımda işte

[0:07:37.879] bir eee verimlilik artışına yol açıyor. Eee bu yeşil devrim falan diye de

[0:07:42.960] adlandırılır ama eee çok kısa sürede yani 60'lı yıllara geldiğimizde bu

[0:07:48.680] toksik kimya maddeleri kullanmanın eee gerek insan sağlığı için gerekse eee

[0:07:53.759] ekosistemdeki diğer canlılar için bir ciddi sorun olduğu fark edildi. İşte en

[0:07:57.720] klasik 1960'ların başında işte Russell Carson'un Sessiz İlkbahar kitabıdır. Çok

[0:08:03.479] yaygın kullanılan DDT'nin işte tabiattaki eee kuş türlerinde ciddi bir

[0:08:08.360] soykırımına hani yıkıma neden olduğunu anlatan bir kitaptır. Bizim ülkemizde

[0:08:13.159] çok bilinir. Anne babamız yaş kuşağı DDT'yi çok duymuşlardır. Çok etkili bir

[0:08:17.840] toksik kimyasaldır. Ne dediniz? Bitten fren mi koruyord?

[0:08:21.440] işte çeşitli pireden sivri sinek mücadelesinde eee insektisittir. Yani

[0:08:26.280] böcekleri öldürür. Eee ben Adana'da geçti çocukluğum ve pamukta çok

[0:08:30.000] kullanılırdı mesela bu tip toksik kimyasallar. Ama yasaklanmasının

[0:08:34.159] üzerinden 70'lerde yasaklandı. 60 yıl geçti ve biz eee hala çeşitli ürünlerde

[0:08:41.120] DDT kalıntısını tespit ediyoruz. Çünkü çok kalıcı bir toksik kimyavi madde.

[0:08:45.120] Yani etkisini çok uzun yıllar koruyabiliyor. Bir de şöyle bir

[0:08:48.640] tekrardan bu bizdenler gözlerinde canlandırabilsinler diye Vietnam

[0:08:53.240] Savaşı'nda benim anladığım bir ormanı kurutup altında yatan yasaklanan

[0:08:58.079] gerilaları görebilmek için kullanılmış bu pestisitler. Tabii doğru diyorsun

[0:09:02.800] yani. Ve hala da etkisi devam ediyormuş. Çünkü ancak bu vahim şeyleri anlattığım

[0:09:08.320] takdirde idrak edebilecek eee seyirciler ve ben Hı hı hı. Diyoksin isimli bir

[0:09:14.440] zehirli kimyas olan ot öldürücüdür. Çok kalıcı bir zehirdir o da ded gibi yani

[0:09:19.279] zehirli etkisini 10 yıllar boyunca yitirmemiştir. Savaş Vietnam savaşı biti

[0:09:24.320] 60 yıldan fazla zaman oldu ama hala oradaki yolaçtı sağlık zararları ağır

[0:09:29.200] bir şekilde devam ediyor. E şöyle bir ayrım yapmamız lazım. Yani bazı toksik

[0:09:34.000] kimyevi maddeler işte ısı, ışık, oksijen vesaire etkenlerle parçalanır. Yani

[0:09:38.760] yapısı değişir, bozulur. Zehirli etkisini zaman içerisinde eee kaybeder.

[0:09:43.720] eee bazıları da çok yüksek derecede zehirlidir. Dış etkenler onların o

[0:09:48.480] zehirli etkisini ya da e moleküler yapısını parçalamaz ve kalıcı zehirler

[0:09:53.519] olarak adlandırırız biz bunu. Bir takım klorlu bileşikler DDT gibi son yıllara

[0:09:58.480] çok damgasını vuran işte PFS bileşikleri bunlar çok yaygın kirletici. Biz nelerde

[0:10:03.480] kullanıyoruz onu da söyleyelim ki bilsin insanlar. Yani eee mutfak eee ürünleri

[0:10:07.880] daha doğrusu şöyle bir ürüne yapışmaz. Su tutmaz leke tutmaz. eee karakter

[0:10:13.360] kazandıran bir kimyevi madde grubu binlerce eee kimyasaldan oluşuyor. İşte

[0:10:19.000] mutfak eşyalarından tekstil ürünlerine vesaireye kadar yani bir satılacak bir

[0:10:23.160] ürün ya bu işte leke tutmuyor, su tutmuyor, kolayca temizleniyor vesaire

[0:10:27.399] yanmaz şey yanmaz diyorum yapışmaz vesaire deniyorsa orada işte PHS benzeri

[0:10:32.720] bileşikler içerdiğini düşünmek gerekir. Tabii endüstriyel olarak çeşitli başka

[0:10:36.680] alanlarda da kullanılıyor. geniş kapsamlıyı verdikten sonra istiyorsanız

[0:10:41.120] bu biraz e tarıma mı girelim? Tabii ki. Tabii ki olur. Eee, şimdi tarımsal

[0:10:46.120] üretimde toksik kimyevi madde kullanımı aslında bir paket. Yani kitlesel

[0:10:51.279] endüstriyel tarım olarak niteleniyor. Nedir o? işte eee hibrit tohumuyla eee

[0:10:57.760] suni sentetik gübresiyle ve pestisitiyle bir paket olarak gelir. Türkiye aslında

[0:11:03.800] eee kitlesel endüstriyel eee tarıma hani yönelimi eee mesela Avrupa için 70'lerin

[0:11:09.839] başı eee Türkiye için 80'ler diyebilirim. eee yıldan yıla e bu

[0:11:16.120] tarımsal tekniklerin eee uygulaması genişledi. Kamusal olarak da desteklendi

[0:11:22.320] yani Tarım Orman Bakanlığı. Şimdi burada tabii eee bunun bir bedeli var. eee

[0:11:27.320] kitlesel endüstriyel tarım eee evet gıda üretiminde yaygın kullanılır. Eee gıda

[0:11:34.839] güvencesi yani bir toplumun yeterli miktarda gıda üretmesi için eee gerekli

[0:11:39.320] olduğu savunulur. Ama şu gözden kaçırılıyor. e çok ağır bir çevresel eee

[0:11:44.320] yıkıma eee ciddi bir toksik kimyevi madde kirliliğine eee toprak sağlığının

[0:11:49.880] bozulmasına eee su kaynaklarının kirlenmesine ve elbette işte insan

[0:11:54.600] sağlığını etkileyen çeşitli hani eee sorunlara eee yol açıyor. Şimdi eee bu

[0:12:01.320] sanki tek bir yolmuş. Bundan başka bir eee alternatif yokmuş gibi düşünülür. Bu

[0:12:06.880] yanlıştır. Eee, dünya genelinde yani her 10 insandan 6ı'sı hala, eee, bu tip

[0:12:13.160] kitlesel, endüstriyel, tarım ya da ağır yıkıma yol açan tarımsal tekniklerin

[0:12:17.680] uygulanmadığı ya da çok düşük oranda uygulandığı, eee, üretim teknikleriyle

[0:12:23.360] gıda üretir. Afrika filan gibi mi? Yani Afrika, Asya, Hindistan, e küresel

[0:12:28.360] güneyde yer alan hani iktisadi olarak küresel güneyde yer alan ülkelerin büyük

[0:12:32.480] bir çoğunluğu bizim hani işte kitlesel endüstriyel tarım diye atfettiğimiz ve

[0:12:37.120] daha çok küresel kuzey ülkelerinde hani kullanılan eee tarımsal tekniklere

[0:12:41.880] alternatif agroekolojik olarak nitelenen tekniklerle üretim yapar. Emin olun çok

[0:12:46.800] daha çeşitlilik içeren bir beslenme rejimiyle de beslenirler. Bu net, gayet

[0:12:51.600] iyi bilinen bir akademik bilgidir. Ayık Kafa podcast'ı takip ediyorsanız

[0:12:56.199] Longevity'ye olan ilgimi bilmemeniz mümkün değil. Prolo'nun 5 günlük açlığı

[0:13:00.560] taklit eden diyet programı son dönemlerde en çok faydalandığım sistem

[0:13:04.880] oldu. Prolon sadece bir kilo mermekiti değil hücre temizliği ve metabolik

[0:13:10.160] göstergelerin yenilenmesi gibi bedenimizin kendi kendini onarma

[0:13:14.320] süreçlerini tetiklemek üzere tasarlanmış bir sistem. Hücre sağlığını desteklemek

[0:13:19.079] uzun ve sağlıklı yaşamın temel taşlarından biri. Açlı taklit eden

[0:13:23.360] diyeti bedenimiz için küçük bir yenilenme tatili gibi düşünün. Bedenin

[0:13:27.720] temizlik yapmasına, iltihaplanmayı azaltmaya ve uzun vadeli sağlığa yeniden

[0:13:32.440] odaklanmasına fırsat tanımış oluyoruz. Şahsen 5 günün sonunda kendimi daha

[0:13:37.079] dinç, hafif ve enerjik hissettiğimi fark ettim. Detaylı bilgilerini sistemi

[0:13:41.839] yaratan Walter Long'ın ağzından geçtiğimiz günlerde yayınladığımız 55.

[0:13:46.320] bölümümüzde dinleyebileceğiniz FMD yani fasting mimicking diet Türkiye'de.

[0:13:51.839] Prolonun açlığı taklit eden diyet sistemini denemek için ayık kafa 15

[0:13:56.639] kodunu kullanarak ilk siparişinizden %15 indirim alabilirsiniz. Şimdi biz tabii

[0:14:02.120] eee benim eee programım hep tüm dünyayı kapsadığı için genellikle illaki Türkiye

[0:14:07.480] şöyledir, işte Avrupa böyledir, Amerika böyledir gibiden ziyade bu çünkü bir

[0:14:12.000] küresel problem. Hı hı. Sizin bana yolladığınız belgelerde ben

[0:14:16.000] şunu gördüm. Yani yayınlanmış olanlarda. Her ne kadar Avrupa kendi içine müsaade

[0:14:21.279] etmese de eee üretilen işte Bayer'in onun bunun yaptığı şeyleri hala üretmeye

[0:14:26.600] devam ediyor ve diğer eee ülkelere satışları devam ediyor. Fakat eee en

[0:14:32.160] korunaklı coğrafya Avrupa galiba. Belirli standartları var. Evet. Ya

[0:14:36.920] ülkeler bazında baktığımızda eee en katı gıda güvenliği mevzuatına sahip

[0:14:42.720] ülkelerin başında Japonya geliyor. Elbette Avrupa Birliği Örnek verebilir

[0:14:46.519] miyiz biz bilelim mesela ben yani nedir mesela katı kural derken neler? Katı

[0:14:50.920] kuraldan kastım şu. Biraz sonra konuşuruz belki. Mesela çocuk sağlığını

[0:14:54.240] korumaya yönelik işte pestitler, pesitlerin gıdalardaki kalıntısı,

[0:14:58.320] bulaşın azaltılması ve genel olarak halkın nasıl bir beslenme eee rejimiyle

[0:15:04.399] hani eee işte nedir o sağlıklı beslenmeyi sağlayacağına yönelik bir

[0:15:09.160] kamusal program uygulanıyor. Yani bakın bunun çok net çıktılar var. Mesela

[0:15:14.040] Japonya obezite oranlarının en düşük olduğu ülkelerin başında gelir. Çok ağır

[0:15:18.560] bir küresel halk sağlığı sorunudur obezite ve beslenmeyle birebir yakından

[0:15:23.800] bağlantılıdır. Onun dışında eee çocukların hani pestitler bazında hani

[0:15:29.519] konuşuyoruz ama onun dışındaki toksik kimyeli maddelerde de maruz kalımını

[0:15:33.959] azaltacak. Evde, okulda işte eğitim, uygulama birtım yöntemler, önlemler hani

[0:15:40.560] bütün o paketi en iyi uygulayan ülkeler. Peki mesela eğitimden de filan da

[0:15:45.720] bahsettiniz bir şeye indirgersek eğer şunlar yasaktır. Japonya'da katiyen

[0:15:50.519] yapılmaz. Atıyorum şu bu kimyasallar katiyen kullanılmaya izin verilmez.

[0:15:55.120] Atıyorum böyle tip paketleme verilmez gibi bir bilginiz var ya. Şöyle tabii

[0:15:59.519] hani çok şey kalır o. çok tekil kalır. Hani daha geniş bakmak kesin ama yani

[0:16:06.560] ben hep seyircim burada markete gittiği zaman

[0:16:10.040] bakıp da ya niye bende yok da Japonya'da var diyebilece hemen söyleyeyim mesela

[0:16:13.839] bizim Tarım Orman Bakanlığı'nın da ve Avrupa Birliği'nin de uyguladığı bir

[0:16:18.720] yasaklı kimyevi maddeler listesi var. Tarım Orman Bakanlığı'nın sitesine

[0:16:22.279] girdiğinizde tarımda kullanılması yasaklanmış işte 200'ün üzerinde toksik

[0:16:26.240] kimyevi madde vardır. Ama bunların kalıntısına çeşitli hani ürünlerde hala

[0:16:31.839] rastlamak mümkün. İşte Avrupa Birliği'ne giden ürünlerde yapılan analizler bunu

[0:16:35.959] gösteriyor. Sadece Türkiye'ye özgü bir sorun da değil dediğiniz gibi. Eee ama

[0:16:40.560] mesela Japonya'da bu tip eee eee önlemlerin daha sıkı bir kontrole tabi

[0:16:47.240] tutulduğunu söylemem mümkün. Yani çok orası böyle bir cennet. Öyle bir şey

[0:16:50.680] söylemiyorum elbette ama sonuçta eee sistemin aksadığı noktaları kontrol eden

[0:16:56.399] bir kamu mekanizması yoksa aradaki belki temel fark o. Eee biz bunu bir sağlık

[0:17:01.680] sorunu işte çevre sağlığı sorunu ya da halk sağlığı sorunu olarak yaşıyoruz.

[0:17:05.760] Türkiye'de eee bu konudaki altyapı, personel altyapısı, mevzuat açısından

[0:17:11.240] bir problem yok. Yani biz Avrupa Birliği'nin mevzuatını takip eden bir

[0:17:15.079] ülkeyiz ama uygulamada yani eee sahada eee ya da işte eee bu konuda yetkili ya

[0:17:23.199] da sorumlu kurumların uygulamalarında gerçekten eee ciddi zafiyetler var.

[0:17:27.360] Zaten bu da sıklıkla gündeme geliyor zaten. O zaman şunu duyuyorum sizden.

[0:17:31.360] Esasında bizdeki kurallar, kanunlar doğruca yerinde. Mesela Amerika'da o da

[0:17:36.080] yok. Amerika'da daha çok müsaade ediliyor bu. Amerika'da bu

[0:17:40.280] konuda genelleme yapmak tabii zor ama şunu söyleyebilirim. İnsanlar çok parlak

[0:17:45.280] bir ülke olduğunu düşünüyor gıda güvenliği açısından. Kanımca en feci

[0:17:48.799] ülkelerin başında geliyor. Yani berbat bir gıda rejimi olduğunu düşünüyorum

[0:17:52.919] açıkçası. Bu şeye de yansıyor. Yani dinin üzerinde eee yerleşim noktası çok

[0:17:58.880] ağır bir çevresel kirliliğe maruz kalmış ülkelerin başında gelir. Kamusal kontrol

[0:18:04.000] denetimi açısından çok ciddi zafiyetleri olan bir ülkedir. Yani

[0:18:08.960] eee bırakınınız üretsinler, bırakınız tüketsinleri gerçekten en üst böyle hani

[0:18:14.440] bir tür motto gibi eee uygulayan ülkelerden biri. tersi kutuptan

[0:18:18.760] obezitenin de mesela çok yoğun gözlendiği ülkelerin başında geliyor.

[0:18:23.600] Şimdi şöyle bir genelleme yapalım. Hani genel duruma bakalım dediğiniz için

[0:18:27.840] söylüyorum. Ya dünyada gıda güvenliğinin böyle kusursuz şahane işlediği bir ülke

[0:18:32.240] yok şüphesiz. Ya bunu sağlamak da çok zor ama dediğim gibi yani kitlesel

[0:18:37.120] endüstriyel tarım son 6070 seneye hani damgasını vuran eee ve bir ağır bedeli

[0:18:43.880] olan bir eee sistem. Mesela somut bir örnek vereceğim. Türkiye'den örnek

[0:18:48.320] vereceğim. Başka ülkelerde de benzeri şeyleri saptamak mümkün. Türkiye'nin son

[0:18:53.320] özellikle 50 yılda uyguladığı ve yoğun kimyevi madde kullanımına, toksik madde

[0:18:58.039] kullanımına dayalı tarımsal üretim yöntemi toprak sağlığında çok ağır bir

[0:19:03.559] tahribata yol açtı. Yani hemen bir örnek vereyim. Mesela eee gıda yetiştirmek

[0:19:09.480] için topraktaki organik madde yükü deriz biz. Yani işte toprağın karbon yükü çok

[0:19:14.559] önemlidir. Topraktaki işte humus eee çeşitli canlılar, solucanlar toprak

[0:19:20.080] sağlığı ve biyoçeşitliliği için önemli olan çok sayıda organizmanın bütünüdür o

[0:19:25.159] toprak organik madde içeriği eee ideali %3'ün üzerinde olmasıdır. Yani 100 birim

[0:19:32.120] toprakta işte 3 birim organik madde olursa gıda üretimi evet yapılır deriz.

[0:19:37.080] Hatta %5 olması arzulanan bir şeydir. Yani bu bu koşullarda iyi yapılır bu iş,

[0:19:41.919] iyi gıda üretilir denir. Türkiye'deki eee tarım arazilerinin %86'sında toprak

[0:19:48.760] organik madde içeriği %2,5'un altındadır. Yani aslında bizim bir

[0:19:53.240] alarma geçmemiz ya bir dakika çok ciddi bir toprak onarıcı tarımsal yöntemine ya

[0:19:58.520] da bir programa ihtiyacımız olduğunu gösterir. Dolayısıyla hani Türkiye'deki

[0:20:03.000] mesela son yıllara damgasını vuran gıda krizinin de arka planını biraz üretim ve

[0:20:07.919] verim krizi üzerinden okuyorum. Yani topraklarımızı son 5060 yılda o kadar o

[0:20:12.240] kadar hor ve kötü kullandık ki, kimyevi maddeye maruz bıraktık ki bunun

[0:20:16.600] sonuçlarından biri evet gıda üretiminde niteliksizleşmedir. Yani besin öyesi

[0:20:20.679] içeriği açısından zayıflamadır. Verimin düşmesidir. Çiftçilerin bu işten iyi

[0:20:25.320] para kazanamamasıdır. Bunlar hep birbirine bağlı sorunlardır. Bu böyle

[0:20:28.400] verimli olması için böyle döndürmek lazım galiba değil mi? bir sene mısır

[0:20:32.000] yetiştiriyorsan öbür sene buğday gibi filan böyle bir şeylerle galiba biraz

[0:20:36.679] daha yani şöyle bir şey yani agroekolojik eee tarım diyoruz buna

[0:20:41.320] dediğim gibi eee böyle minör eee yapılması zor bir alternatif değil. Yani

[0:20:47.080] her 10 insandan dünya genelinde %60 uygulanan bir ve insanların besinini

[0:20:52.840] agroekolojik yöntemlerle sağladığım eee yöntemler, teknikler bütününden söz

[0:20:57.640] ediyoruz. Türkiye'deki durum nedir? Türkiye'deki bütün agroekoloji

[0:21:01.559] çalışmalarının totali tarımsal üretimin içerisinde %1 bile tutmuyor. Yani böyle

[0:21:07.120] bir derdi yok bu ülkenin çiftçisinin. Eee en başta tabii eee

[0:21:13.039] kamusal kurumların Tarım Bakanlığı gibi, Sağlık Bakanlığı gibi politika

[0:21:17.159] oluşturan, kamusal programlar oluşturan, bilgi de diyelim isterseniz. Yani

[0:21:20.480] çiftçinin derdinin ötesinde bir de herhalde bilinmeden de tabii tarım şöyle

[0:21:24.440] yani agroekolojik tarım Evet. Yani özünde bir zanaattır. Yani eee işte

[0:21:30.440] biyolojik çeşitliliği korur. Toprak sağlığını iyileştirir. Eee iklim krizi

[0:21:34.960] için bir çaredir. Mesela toprağın içerisindeki karbon gömmek demek

[0:21:38.279] atmosferdeki karbonu alıp toprağın içerisine aktarmak anlamına gelir. Bu

[0:21:42.159] açıdan da çok kıymetlidir. Su varlıklarını temiz tutmak için çok

[0:21:45.799] kıymetlidir. Bunların hepsi bakın yani eee bir büyük bakış açısı gerektiriyor.

[0:21:51.760] Şimdi yani ekolojik tarımla uğraşan on binlerce çiftçi var Türkiye'de. yok

[0:21:56.240] değil ama üretim kapasiteleri düşük. Bu konudaki kamusal destekler çok yetersiz

[0:22:02.799] ve geniş bir programımız yok. Yani işte Tarım Bakanlığı ben ülke genelinde işte

[0:22:07.799] şu şu şu coğrafi bölgelerde şu şu ürünlerde eee böyle bir agroekolojik

[0:22:13.039] çalışma başlatıyorum. Bunu önümüzdeki işte bir yıl içinde şuraya 5 yıl içinde

[0:22:17.520] buraya getireceğim. Şu kadar yaygınlaştıracağım. Anlatabiliyor mu?

[0:22:20.200] Böyle bir böyle bir programa ihtiyacımız var. Bunun uygulandığı ülkelerde var

[0:22:24.320] elbette. Yani hani Türkiye bu ama bir yani bunların toparlanması için çok çok

[0:22:28.559] uzun zamana ihtiyaç var gibi. Çünkü diyorsunuz ki suda var, toprakta var.

[0:22:33.880] Zaten raf ömrü çok uzun olan birtım ürünler de zaten o paketlerin içinde

[0:22:39.880] var. Hı hı. Hı hı. Böyle bir zincirleme, tamlama diye bir laf vardır. Tamam.

[0:22:45.400] Evet. Biz sadece hani tarım da gıda şimdi beslenme ve solunum eee çevresel

[0:22:51.000] kirleticilere yani sadece pes değil çok sayıda hani toksik kimya ve maddeye eee

[0:22:56.760] maruz kalma yollarımızın ana yolları oluşturuyor. Dolayısıyla hani eee

[0:23:00.880] aslında ekolojik tarım yapmak bu tip toksik kimyasal maddeleri azaltan,

[0:23:05.320] sınırlandıran ya da ortadan kaldıran tarımsal yöntemlerle eee tarım yapmak

[0:23:09.720] elbette yani gıdalardaki bu toksikimya maddelerinin azalması sonucunu

[0:23:13.720] doğuracaktır. çok kıymetli sağlığın korunması açısından. Ama hani meselenin

[0:23:18.440] odağını insan dışına çıkardığımızda ya tabiattaki uçucu böcekleri korumak için

[0:23:22.679] de çok önemli. Yani uçucu böcekler hala bizim gıda güvencemiz açısından son

[0:23:27.240] derece kritik rolleri var. Akla hep arılar gelir ama arı benzeri eee gıda

[0:23:33.520] üretiminde tozlaşmada asli rolü olan 200.000den fazla böcek türü var. Uçucu

[0:23:38.480] böcek türü var. Ve biz bu toksik kimyasalları kullandıkça onların da

[0:23:42.760] soylarının tükenmesine eee yol açıyoruz. Ve çalışmalar şunu gösteriyor. Biz böyle

[0:23:47.320] devam ettiğimiz sürece eee bu yüzyılın sonuna varmadan eee çok ciddi bir uçucu

[0:23:53.760] böcek eeeerin soy tükenişi felaketine yol açacağız. Bu dünya genelinde, gıda

[0:24:00.080] üretiminde tahminler yani minimum 1/3te birlik bir azalmaya yol açacağını

[0:24:04.720] gösteriyor ki eee tahminimce çok daha ağır bir sonuca yol açacak. Çünkü sadece

[0:24:10.120] gıda üretiminde rol almıyor bu böcekler. Bir sürü başka eee ekosistemde

[0:24:14.279] hizmetleri var. Yani kastım şöyle bir şey eee çok sınırlı olduğu için

[0:24:20.520] söylüyorum. Birtım sorunları konuşuyoruz işte. Evet eee sağlıklı beslenmek

[0:24:24.600] önemli, çevre sağlığı önemli. eee bireysel yapacağımız şeyler var. İşte

[0:24:30.480] bir e bir toplumun içinde yaşıyoruz. Toplumsal olarak sorumlu kurumlar var.

[0:24:34.600] İşte bakanlıklar, yerel idareler vesaire. Onların üzerine düşen roller

[0:24:38.840] var. Eee burada şöyle bir durumda değiliz. Eee yani biz ne yapacağız?

[0:24:44.279] Eyvah elimizde bir yöntem yok, çözüm yok. Hayır. Yani muazzam bir çözüm

[0:24:48.440] kapasitesi ve birikim var ortada. Bunu harekete getirecek, uygulayacak. Yani

[0:24:54.440] işte siyasal sistem mi dersiniz? irade mi dersiniz, adını her ne koyarsanız eee

[0:24:59.399] o yok. Yani bir irade yok. Bir kamusal irade yok. Bu

[0:25:02.919] sadece devlet kurumlarına işi yapmıyor. Öyle bir şeyden söz etmiyorum. Bu bir

[0:25:06.760] taleptir aynı zamanda. Yani biz yurttaşlar olarak eee beslenmemizin

[0:25:11.480] sağlıklı olmasını eee temin edecek yöntemler, araçlar geliştirmek

[0:25:16.120] durumundayız ve ilgili kurumların da eee üzerine düşen sorumlulukları yerine

[0:25:22.399] getirmesini takip etmek durumundayız. Ama işte sadece Türkiye'de değil, dünya

[0:25:27.559] genelinde de bu tip hani eee bu zaten tarım şey gibi hem tarım, big

[0:25:32.960] agriculture, big farma bunlar tabii o kadar eee büyük karlarla dönen eee

[0:25:38.960] yapılar ki büyük lobileri de var. Dolayısıyla hani bireysel olarak onlara

[0:25:43.279] karşı savaşta insan hep geri geri düşüyor. Evet. Eee Bülent Bey

[0:25:48.679] siz eee demin de konuştuk şeyde aşağıda da konuştuk telefonda da konuştuk.

[0:25:52.600] İsterseniz biraz böyle çocuklarla başlarsak eee her bence anne baba biraz

[0:25:58.080] kendisini de düşünecektir. Eee dediniz ki zekada fizikselde eee gerileme ya da

[0:26:05.159] yeterince gelişmeme dediniz. Şimdi bana yolladığınız bir makaleye bakıyorum.

[0:26:09.880] Pestisitlerin yarattığı nörotoksik etkiler dediniz. Eee yetişkinlerde zaten

[0:26:15.200] Parkinsonlar, Alzheimerlar vesaire dediniz. İsterseniz çocuklarla ilgili

[0:26:19.200] şeye şimdi giriş yapalım. Tamam. Detaylı da girebiliriz çünkü eee ehemmiyetle

[0:26:24.000] olur. Evet. Şimdi bir genelden hani özele gidip kısa bir bilgi vermem lazım.

[0:26:28.120] Eee Türkiye'de eee her 100 kişiden 26'sı eee çocuk. Yani 018 yaş aralığında eee

[0:26:35.480] gerçekten çocuk nüfusun, genç nüfusun olağanüstü büyük olduğu bir eee ülke

[0:26:40.640] Türkiye. Eee bu yaş grubu yani 018 yaş grubunu biraz daralttığımızda 014 yaş

[0:26:46.399] aralığında da 19 milyon çocuk yaşıyor. Neden hani bu yaş grubuna vurgu

[0:26:50.880] yapıyorum? 014 yaş aralığı eee toksik kimyasal maddelere maruz kalmanın birtım

[0:26:58.960] sağlık sorunlarına hani yol açtığını dile getirdik. En kırılgan, en hassas

[0:27:03.200] olduğumuz dönem bu yaş aralığı. Yani bu yaş aralığında eee bulunan bir çocuk eee

[0:27:10.640] bir toksik kimyasal veya birden fazla toksik kimyasala maruz kaldığında eee

[0:27:15.159] bünyesinde yol açtığı problem yetişkinlerden çok daha fazla daha ağır

[0:27:20.240] bir şekilde eee yaşanıyor. Eee genel olarak bakıldığında şöyle bir

[0:27:26.799] şey var. gerek gıda güvenliğinde, gerek halk sağlığı alanında mesela çocuklar

[0:27:30.559] küçük yetişkinler değildir sözü çok sık dile getirilir. Bu şu anlama gelir. Eee

[0:27:36.559] çocukların metabolizması yetişkinlerden özellikle toksik kimyasallara maruz

[0:27:41.640] kalma eee sonucunda daha farklı işler yani çocukları bir küçük yetişkin

[0:27:48.159] yetişkinlerin küçültülmüş bir modeli gibi görmemeliyiz denir. Bir örnek

[0:27:52.880] vereceğim. Mesela 5 yaş altı çocuklar Türkiye'nin çok başını ağrıtan bir

[0:27:57.519] mesele olduğu için söylüyorum. Avrupa Birliği'ne gönderilen ihraç ürünlerde

[0:28:01.360] klorprifos isimli nörotoksin yani sizin vurgu yaptığınız gibi çocuklarda beyin

[0:28:06.159] ve sinir sisteminin gelişimini olumsuz etkiler. Nerede kullanılıyor bu? E meyve

[0:28:09.840] sebzelerde çok yaygın olarak kullanılan bir pesttir. Yasaktır. 2016'dan beri

[0:28:15.080] hala kullanılıyor. Hala tespitler yapılıyor ne yazık ki.

[0:28:19.039] Mesela biz yetişkinler yediğimiz bir yiyecekle klorpirfos girdiğinde

[0:28:24.399] bünyemize eee 5-6 saat içerisinde atarız bünyeden onu. İşte karaciğer, böbrek

[0:28:29.399] vesaire dolaşım sistemi. 5 yaş altı çocuklarda eee aynı yemeği yiyen bir

[0:28:34.200] çocuk bunu 36 saatte bünyesinden atabilir. Daha yavaş çalışır. Yeterince

[0:28:39.559] olgunlaşmamıştır boşaltım sistemi veya eee bu toksik kimyasalın etkisini

[0:28:44.760] giderecek organ sistemleri, karaciğer vesaire. Yine eee çocuklar e

[0:28:50.320] yetişkinlere kıyasta yedikleri yiyeceklerdeki toksik kimyevi maddeleri

[0:28:54.679] çok daha fazla bağırsaktan bünyelerine emerler. Mesela biz yetişkinlerde eee

[0:29:01.120] kurşun çok ciddi bir nörotoksindir. O da beyin sinir sistemini etkiler. E biz

[0:29:06.399] yediğimizde %10'i bağırsaktan emilir. E çocuklarda bu oran %80'e kadar çıkar.

[0:29:12.799] Yani evet yani farklı organizma. Evet. Hepimiz insanız. Aynı doku. aynı sistem

[0:29:17.760] falan ama nihayetinde toksik kimyevi maruziyete verilen tepki, onarıcı

[0:29:23.000] reaksiyon veya onun etkisini gidermeye yönelik çocuklardaki doku ve organların

[0:29:27.600] çalışması yetişkinlerden farklı. Eee daha hassaslar, daha kırılganlar. Bu bu

[0:29:32.360] çok kritik ve çok önemli bir konu ve eee hani sadece tarım kimyasalları, pesit

[0:29:39.240] vesaire değil. Genel anlamda baktığımızda, eee, yaş küçüldükçe toksik

[0:29:44.600] kimyevi maddelere maruz kalmanın doğurduğu, çocuklarda doğurduğu hasarlar

[0:29:49.919] aynı oranda artıyor. Yani yaşınız ne kadar küçükse o kadar hassassınız.

[0:29:54.559] Dolayısıyla mevzu anne karnına kadar gidiyor ve anne karnından başlayıp eee

[0:30:00.279] hayatın ilk birkaç yılını kapsayan ve 14 yaşa uzanan dönem olağanüstü önemli

[0:30:05.360] çocuk sağlığını korumak için. Bir de zaten şunu da eee ara ara ben giriyorum

[0:30:10.760] hani daha da açmak için. Bir tek bahsettiğimiz meyve, sebze vesaire

[0:30:15.440] değil. Eee bunun içinde yenilen et ürünlerinin beslenme şekline de giriyor.

[0:30:21.720] Çünkü aynı tahıl onlara da veriliyor. İşte diyorsunuz ki su yolaklarından

[0:30:26.360] gelinen toksik maddeler var. Benim anladığım mesela

[0:30:32.519] arsenik yıkandığınız suda varsa derinizden giriyor ve çok uzun seneler

[0:30:38.360] sisteminizde kalıyor. Bir de atamıyormuşsunuz siz o arseniyi. Bir tek

[0:30:41.720] illaki pirinçten ya da çaydan yani sulak büyütülmesi gereken bitkilerde değil.

[0:30:46.760] Eee işte saçınızı yıkadınız, içtiniz filan. Bunlar devamlı kalıcı şeylermiş.

[0:30:51.760] Bir de üstüne herhalde o mikroplastikleri de katıyoruz değil mi?

[0:30:55.600] Ya çoklu arzu et dediğiniz kon biraz hani detaya girmek istiyorum ki

[0:30:59.320] gözlerinde canlandırsınlar. Bir markete girdikleri zaman ya da evde bir yemek

[0:31:03.519] pişirecekleri zaman kafalarında her şeyi bir gözünün önüne bir anne baba

[0:31:07.840] getirsin. Bu konuda iki önemli aslında eee dünya genelinde iki önemli sağlık

[0:31:14.639] kuruluşunun iki kıymetli raporu var. Bu meseleyi tartışmaya açan. Yani eee biz

[0:31:20.760] eee kimyevi madde ya da kimyasallardan kaynaklanan bir kirlilik atmosferi,

[0:31:25.720] kirlentilmiş bir çevre içinde yaşıyoruz ve bunun ağır bedelleri var diyen iki

[0:31:30.399] önemli rapor. Biri 2017 yılında dünyanın en önemli tıp dergilerinden biri

[0:31:34.760] Lanset'te çıktı. Çok yazarlı ve alanda gerçekten eee

[0:31:39.919] eee isim yapmış ya da hani bu alana uzun yıllar emek vermiş emektar

[0:31:44.440] diyebileceğimiz insanların bir uyarısı. Dediler ki yani iklim krizini, iklim

[0:31:48.320] değişikliğini çok duyuyoruz. Birolojik çeşit kaybı dünya genelinde bir büyük

[0:31:52.200] mesele olarak tartışılıyor ama eee küresel ölçekteki toksik kimyevi madde

[0:31:57.200] kirliliği ki işte 100 yıllık bir hani büyük mesele bu. 100 yıl içinde ortaya

[0:32:00.919] çıkan hatta işte son 5060 yılda şiddetlenen bir mesele. Bunu gözden

[0:32:05.279] kaçırıyoruz. Bu ağır bedeller doğuracak. Nedir o ağır bedeller? Biraz önce

[0:32:09.679] bahsettiğimiz gibi, eee, hassas yaş grupları için 014 yaş aralığı için

[0:32:14.840] toksik etkinin çok ağır sonuçları var. Maruz kaldığınız miktara, süreye,

[0:32:18.799] bulunduğunuz coğrafiya, ortamın kirlenmesine vesaireye bağlı olarak.

[0:32:22.279] Mesela çocuklarda bütün toplumlarda eee bilişsel becerileri etkileyen sağlık

[0:32:27.880] sorunları daha fazla gözleniyor. Otizm spektrum bozuklukları, disleksi, öğrenme

[0:32:32.360] güçlükleri, dikkat eksikliği, hiperaktivite eee problemi gibi ve

[0:32:37.120] bunların toksik kimyal maddelere maruz kalmakla ilişkisi olduğunu gösteren çok

[0:32:42.200] çalışma var. Yani bu burada aslında bazı yazarlar daha da ileri gidiyor.

[0:32:46.559] Nedensellik eee böyle bir nedensellik var. Biz bunu bu şekilde ele almalıyız

[0:32:51.039] diyorlar. Eee, birinci vurgum o. İkincisi çok daha

[0:32:55.559] yakın zamanlı. 202 Ocak'ta İngiltere'de yine o da çok kıymetli bir Sağlık Tıp

[0:33:02.120] dergisidir. New England Journal of Medicine dergisinde eee hem çok sayıda

[0:33:07.200] bilim insanı hem de çok sayıda dünya genelinde çeşitli halk sağlığı, çevre

[0:33:11.240] sağlığı alanında uzmanlaşmış akademik bilgi, rapor vesaire üreten kurumun bir

[0:33:15.919] araya gelip yayınladığı bir rapor. Raporun özü şu: Toksik kimyevi madde

[0:33:21.159] kirliliği. Eee, biz insan türünü Homo Sapiens düşünen insan olarak

[0:33:25.519] tanımlıyoruz ama küresel ölçekte seyreden bu büyük mesele nesillere yani

[0:33:30.399] bizden sonraki nesillerin düşünme becerisi, düşünme kapasitesini azaltacak

[0:33:36.720] sorunlar doğurabilir. Yani hani şu eee Homo Sapiens olmaktan yani düşünen insan

[0:33:42.799] olmaktan giderek uzaklaşıyoruz. Ben tabii çok özet ve mealen söylüyorum.

[0:33:47.399] Çocukların korunmasına yönelik çok çok güçlü mevzuat değişiklikleri, sıkı

[0:33:52.679] denetim, kontrol ve bir anlayış değişikliği öneriliyordu makalede. Çünkü

[0:33:56.639] dediğim gibi en ağır maruziyet çocuklar için doğuruyor. Sorun yaratma, sağlık

[0:34:01.200] sorun yaratma. Ne yapabiliriz? Ne yapabiliriz derken ben şu anda hani

[0:34:03.679] devletler olarak değil bir anne baba olarak sizin de çocuklarınız var. Ne

[0:34:07.880] yapsın bir anne baba? Yani şöyle başlayalım mesela şunu kesinlikle

[0:34:13.159] yapmasın. Mesela atıyorum paketli gıda, şeker vesaire. Çünkü bu çok uzun bir

[0:34:17.879] liste. Hı hı. Nasıl korusunlar? Çünkü buradayız mesela İstanbul'dasınız. E

[0:34:22.879] belli başlı marketler var zaten ya da işte pazarlar var. Pazar var. Ne

[0:34:27.480] yapacağız? Evet. Ya İzmir'de yaşıyorum ben. İzmir Antalya'ya git kent'te. Orada

[0:34:31.399] da durum çok farklı değil. Şimdi elbette yapılabilecek şeyler var. Yani eee belki

[0:34:37.800] çözümleri konuşmak da daha hani insanlara eee umut verme bağlamında iyi

[0:34:42.200] olur. Şurası net. Yani küresel ölçekte seyreden ve herkesi etkileyen. Ama bu

[0:34:50.240] herkes derken dünya genelindeki her canlıyı söylüyorum. Sadece insanlar

[0:34:53.639] değil. Ve nihayetinde insan uygarlığını tehdit etme kapasitesi çok büyük olan

[0:34:59.680] bir meseleden söz ediyoruz. Bu bir yerde durmalı. Şimdi evet ben de bir babayım.

[0:35:05.320] çocuklarım var ve yani akademik çalışmalarımda hep çocuk sağlığını

[0:35:09.520] tehdit eden eee ve gıdalarda kirletici olan bu toksik maddeleri inceledim.

[0:35:15.880] Tabii çok kafa yorduğum bir şey. Ne yapacağız? En çok sorulan soru. Şimdi

[0:35:18.920] bireysel olarak ne yapabiliriz? Yani şunu şiddetle öneriyorum. Bir eee

[0:35:25.000] mevsiminde gıda tüketmek çok önemli. Yani bu mevsiminde deyince işte şu an

[0:35:29.680] kış ayındayız. Bu kış ayının meyvesi, sebzesi neyse ona yönelik bir tüketim.

[0:35:34.760] Evet. E önemli çünkü mevsim dışı geçtirilen gıda, gıda dediğimiz şey bir

[0:35:39.960] meta değil. Yani bir biyolojik canlı oda. Yani domates

[0:35:43.839] dediğimizde bir bitki türünden, eee, bir canlı türünden söz ediyoruz. Onun da

[0:35:48.359] hayatta kalması ve nesini devam etmesi için işte uygun iklim, sıcaklık, toprak

[0:35:52.839] ve benzeri şeylere ihtiyacı var. Dolayısıyla mevsim dışı üretilmiş

[0:35:57.200] gıdaların kırılganlığı daha fazla oluyor. Siz onları korumak için birtım

[0:36:01.079] kimyevi maddeler kullanmak durumunda kalıyorsunuz. Bir bu yani birincisi bu.

[0:36:05.800] Eee ikincisi olabildiği kadar sofrada

[0:36:09.599] çeşitlilik sağlamak. Yani eee belli bir besin grubuna çok yüklenmemek. Yani işte

[0:36:14.880] ya ben X maddesini, X gıdasını çok seviyorum. Hoşuna çok iyi geliyormuş.

[0:36:18.359] Göz sağlığı için iyiymiş. Bağışıklığı artırıyormuş. Sürekli ondan beslenmek.

[0:36:21.720] Hayır bu doğru değil. Çeşitlilik her zaman için sağlığı da koruyan ve dengeli

[0:36:26.359] beslenmeyi de sağlayan bir kritik öneridir. Peki nedir an çeşitlilik?

[0:36:30.480] somutla baktığımızda yani şu an çarşıya pazara çıktığımızda veya bir eee işte

[0:36:35.599] kırsala yakın bir yerlerde yaşıyorsak eee hayvansal bitkisel hani iki ana

[0:36:41.319] kategoride ayrım yapıyoruz. Burada tabii hani insanların eee vegan, vejetaryen

[0:36:46.599] birtım beslenme eee tercihlerini paranteze alarak söylüyorum. eee

[0:36:51.400] yenilebilir şeyler ne kadar geniş bir yelpazeye yayıyorsak o kadar iyi.

[0:36:56.720] Tahıllar, baklagiller işte e çeşitli hani eee eee meyve sebze ürünleri işte

[0:37:03.160] çeşitli hayvansal gıdalar. Burada tabii şeye hiç giremiyoruz. Hani bu yoksulluk,

[0:37:07.480] gelir bir sürü burada başka mesele var. Birey olarak ne yaparım? imkanım varsa

[0:37:11.680] onu hani ne işe niye bu çeşitlilik derken yani eee her birinde daha farklı

[0:37:17.040] seviyede ve daha farklı eee toksik madde kullanılıyor. Dolayısıyla bir tanesine

[0:37:21.359] çok yüklenmemek için mi? Mikrobiyetayı çeşitlendirmek için mi? Evet. Yani hepsi

[0:37:26.599] diyebilirim kısaca eee çeşitlilik içeren bir beslenmede toksik kimyevi maddelerin

[0:37:33.119] eee eee sayısını azaltabiliyoruz diyeyim. Hani buna yönelik çalışmalar

[0:37:38.520] var. Eee ama daha kritik olan çeşitlilik içeren bir beslenme rejimi dengeli bir

[0:37:44.200] beslenmedir. Yani vücuda çok sayıda eee besin öğesi eee girişi yapar ve bu besin

[0:37:49.640] öğesi girişi sadece hani bizim e kendi sağlığımız üzerinde değil bizle birlikte

[0:37:55.520] yaşayan ortak yaşam ilişkisi kuran işte bahsettiğiniz mikrobiyomumuz bağırsakta

[0:37:59.400] bulunan mikroorganizma topluluğu için de önemli. Eee, eğer bu e tarz bir

[0:38:06.040] beslenmeyle biz bağırsak mikroorganizmalarımın çeşitliliğini

[0:38:11.119] sağlayabiliyorsam toksikim maddelerin e sindiriminde işledikleri ya da eee, rol

[0:38:17.160] aldıklarını da güçlendiriyorum. Yani şu kastım şöyle bir şey. Mikroorganizma

[0:38:21.560] çeşitliliği ne kadar iyiyse bağırsak mikrobiyomumda bu çeşitlilik içeren bir

[0:38:26.640] beslenmeyle mümkün devamını getirmek ve eee onların hani iyi çalışması,

[0:38:32.119] karmaşıklılığı, çeşitliliğinin fazla olması bünyemize giren toksik kimyasal

[0:38:36.359] maddelerin sindiriminde de iyi rol almalarını sağlıyor. Bu önemli. Öte

[0:38:41.839] taraftan eee son yıllarda yine çok çalışmalar var. Lifli beslenme çok

[0:38:47.079] kritik. Çünkü bağırsak mikroorganizmalarımızı lifle besliyoruz

[0:38:51.119] ve lifli gıdalar işte çeşitli kuru yemişler, meyve sebze ürünleri tam

[0:38:55.319] tahıllar. Ondan sonra bun yüksek bakliyatlar, yüksek düzeyde lifit içeren

[0:39:00.599] ürünlerdir bunlar. Eee bunlara diyette ne kadar genişçe yer verebiliyorsak

[0:39:05.040] abartmadan elbette eee bağırsak mikroorganizma topluluğumuzu besliyoruz

[0:39:10.040] anlamına gelir. Ve bu topluluk toksik kimyevi maddelerin sindiriminde vücuttan

[0:39:14.119] atılmasına çok asli rol oynar. Bir sürü başka yarardı var. Ama şöyle mesela ben

[0:39:19.240] biraz şöyle diyeyim. Mesela tamam çok çeşitli yiyorsunuz ama aldığınız

[0:39:23.760] ürünlerin kalitesi ben tazeliğini illa kastetmiyorum. Yani içindeki toksik yük

[0:39:30.720] çok fazla. O zaman bir problem elbette. Yani mesela aldığınız nohut öyle diyelim

[0:39:35.520] ki fasulye öyle oradan yediğiniz et öyle. Hı. Yani orada da bir yine tabii

[0:39:41.000] şey mutlaka. Peki nerelerden alsınlar? Ben birkaç şey daha önereyim. bireysel

[0:39:46.240] olarak bir eee bu bu maruziyet meselesini hani biraz önce konuştuk. Ne

[0:39:50.720] kadar azaltırsak o kadar iyi. Yani sıfırlamak inanın mümkün değil. Şu

[0:39:55.319] şartlarda bu belki 1000 yıllar sürer dünyayı temizlemek o anlamda. Ama

[0:40:00.200] maruziyetten kastım şu. Bir bir huni gibi düşünelim bunu. Huninin ağzı böyle

[0:40:04.200] aşağı doğru daralır. Yani en geniş olduğu yer, en maruz kaldığımız yer

[0:40:08.359] giderek daralmayı hedeflemeliyiz. Burada eee mevsiminde beslenme, çeşitlilik

[0:40:13.319] elbette önemli. meyve sebzi gibi işte örneğin pestitlerin yoğun kullanıldığı

[0:40:18.440] gıdalarda bol suyla yıkamak, soyulabiliyorsa kabuğunu soymak, evet

[0:40:23.000] bunlar önlemdir ve azaltır.

[0:40:26.160] Eee eee biraz daha hani eee kendimizle ilgili yaşadığımız ortamlarda, eee bütün

[0:40:35.599] atmosferi dikkate almak. Bu bu bu yani giydiğiniz kıyafetten ev için aldığınız

[0:40:40.000] eşyaya kadar evin iyi bir havalandırmaya sahip olup olmamasına kadar bir sürü

[0:40:44.640] faktörle etkileceğiz. Evet. Şimdi siz bunları söylerken yani o huni ağzını ne

[0:40:48.040] kadar daraltırsanız bizim toksik kimyevi maddelere maruz kalımını ne kadar

[0:40:52.440] azaltırsak evet baş etme eee bireysel olarak kapasitemiz de o ölçüde artar.

[0:40:57.440] Ayık kafa programıyla çıkışım tabii ki bağımlılık ama çok ciddi de bir

[0:41:02.200] biohacking eee söylemiyle çıktı. E ve hep insanlara hep böyle

[0:41:07.640] fantezi işte atıyorum işte çok ileri seviyede saçma vesaire gibi geldiğini

[0:41:13.040] biliyorum. Fakat anlattığınız her şey mesela evdeki eee havalandırmanın iyi

[0:41:18.440] olması, işte toksik malzeme kullanılmaması, işte atıyorum çamaşır

[0:41:22.640] suyu, o bu şu birtım deterjanlar gibi paketli gıda kullanılmaması, yapışmayan

[0:41:28.839] edilmeyen e tavaların kullanılması, atıyorum üzerine eee terletmez denilen

[0:41:34.119] sentetiklerin giyilmemesi filan. Bunların hepsi esasında Bay Herking'in

[0:41:38.480] felsefesinin içinde ama sizin gibi bir akademisyenden dinlenildiği zaman

[0:41:43.280] diyorsunuz ki yani bunların hiçbiri fantezi değil. Bunları yaptığın takdirde

[0:41:46.599] en azından başka yerden alacağın Hı hı. zararı azaltacağın için eğer

[0:41:53.560] yediğinden %100 arındıramıyorsan bile kendi evinin içini başka türlü bir

[0:41:59.560] toksik seviyesini sıfıra indirebilirsin. Dolayısıyla da maruziyetin azalmış olur.

[0:42:04.720] Çok önemli ya. Mesela çocuklardan konuştuk biz. Yetişkinlerden farklıdır

[0:42:09.680] diyoruz hep. Küçük yetişkin değildir. Eee ya 5 yaş altı çocuklar bir yetişkine

[0:42:14.359] kıyasta dakikada iki katı daha fazla solunum yapar. Hı. Bu havadaki toksik

[0:42:19.079] kirleticilere bizden iki kat daha fazla maruz kaldıkları anlamına gelir. 5 yaş

[0:42:24.400] altı çocukların boyu kısadır. Yani yetişkinlere kıyasa ve yer yere daha

[0:42:28.280] yakın ve çoğu zaman da yerde vakit geçirirler ve toksik kimyasalların

[0:42:32.160] örneğin kurşun gibi çocuk sağlığı için çok zararlı kimya maddelerinin önemli

[0:42:36.000] bir kısmı yeryine yakın yerde birikir ve hem eee toksik kimyasalın yoğun olduğu

[0:42:41.960] bir eee eee bölgedesiniz hem eee boyunuz kısa olduğu için ve sık solunum yaptığı

[0:42:47.960] için onları daha çok bünye alıyorsunuz ve bu çok ciddi bir meseledir.

[0:42:51.800] Dolayısıyla eee işte sadece ev değil yani okul, yurt, kreş anlatabiliyor mu?

[0:42:58.720] Hani küçük çocukların toplu halde bulunduğu mekanlarda da bir ciddi bakış

[0:43:03.680] açısı değişikliğine ihtiyacımız var. İyi havalandırma, Hı hı. işte sınıf, kreş,

[0:43:08.520] yurt ve benzeri yerlerde kullanılan her türlü malzemenin eee oda ortamına yani

[0:43:13.720] indoor deriz. Oda ortamına verdiği birtım toksik kimyi, uçucu kimyasallar

[0:43:18.000] var. Bunların azaltılması. Bakın bunların hepsi yani çok önemsiz konular

[0:43:23.359] gibi görünüyor ama değil. Yani ben iki önemli kurumun uyarısından bahsettim.

[0:43:27.880] Bir Lanset, diğeri İngiltere eee tıp kurumu. Yani bizim bunları çok ciddiye

[0:43:32.680] almamız gerekiyor. Eee 19 milyon çocuk var doğrudan bu meselenin odak

[0:43:37.200] noktasında olması gereken. Birkaç şey daha ekleyeyim bu bireysel çünkü önemli.

[0:43:41.280] İnsanlar çaresiz hissetmesin kendisini. Eee gıda toplulukları oluşturmak bence

[0:43:46.680] çok kıymetli. E hemen hemen her kentte buna yönelik girişimler var. Mesela

[0:43:52.400] İstanbul'da hani ben içinde olduğum için söylüyorum. E Posthanede eee Galata'da

[0:43:58.119] Posthane diye bir mekan var. Orada bir adil gıda topluluğu var. Eee İstanbul

[0:44:02.760] civarında eee ekolojik, agroekolojik tarım çok sayıda üretici var. Eee orada

[0:44:07.520] ve eee yüzlerce hani üyesi olan hem üretici hem çeşitli nasıl yapıyoruz?

[0:44:12.640] Demin söylediğin oluşturan bir örgüt. satanla alan birleşip Evet. Yani şöyle

[0:44:20.119] gıda topluluklarının felsefesi şu. Eee biz doğrudan üreticiyle, çiftçilerle

[0:44:27.319] güvene dayalı bir ilişki kuralım ve bu güvene dayalı ilişkinin özü şu, eee

[0:44:32.480] sağlık zararı doğuracak birtım işte kimyevi maddelerin kullanılmadığı

[0:44:36.319] yöntemlerle ürünler üretilsin. İşte agroekolojik tarım eee diyoruz buna.

[0:44:40.640] Dünyada yaygın bir uygulama. Eee ve biz hani çiftçiyle o üretici biz tüketici

[0:44:47.319] değil de bir ortaklık kurmuş olalım. Yani eee türetici deniyor bazen mesela

[0:44:53.200] hem üretici hem türetici eee diyoruz. Eee evet çiftçi sadece benim için bir

[0:44:58.240] şey üreten biri değil. Yani ben onun sorunlarıyla da ilgilenen birisiyim.

[0:45:02.520] Şimdi bu kıymetli bir şey ve çeşitli kentlerde eee çok sayıda topluluk var.

[0:45:07.200] Gıda topluluğu var. İrili ufaklığı. Bu bir bu bir çözümdür, çaredir. Öte

[0:45:11.640] taraftan yerel yönetimlerin bence bu gıda üretimi meselesini ciddiyetle ele

[0:45:16.079] alması, bu konuda birtım hani eee çareler düşünmesi lazım. Yani nedir o?

[0:45:21.400] İşte çoğu ülkede, dünyanın çeşitli ülkelerinde kent tarımı yapılıyor. İşte

[0:45:25.119] kent içerisinde İstanbul'da tabii bu bir epeyce zor ama İstanbul'un periferisinde

[0:45:29.960] bunu canlandırmak mümkün. işte yakın civarda Silivri'den tutun işte Adapazarı

[0:45:34.119] vesaireye buralarda bir hani eee eee üretime yönelik agroekolojik üretime

[0:45:40.280] yönelik ve o üretimin İstanbul'da belli lokasyonlarda tüketiciyle

[0:45:44.920] buluşturulmasına yönelik çalışmalar yürütülebilir. Benim sizi dinlerken

[0:45:49.040] aklıma bir de şu geldi. Başıma gelen bir olaydan bilmiyorum daha önce programımda

[0:45:52.960] anlatmış mıydım? Bir böyle Amerika'da bu grass fed, grass finish yani otlatt eee

[0:45:58.640] son eee kesime kadar otla, otlak ya da samanla beslenip kesim haneye gelmiş

[0:46:05.200] hayvan. Hı hı. Amerika'da artık bu damgalı olarak kasaba, kasap demeyeyim

[0:46:09.520] de işte belirli marketlerde bunu yapıyorlar, satıyorlar. İşte onun e

[0:46:12.920] belirli belgeleri var filan. Ben şimdi bunun arayışına çıktım zaten. Bulamadım

[0:46:17.319] da iki tane enteresan kasapla konuşmam var. Bir tanesi bizim eee Sultan

[0:46:22.559] Beyli'nin orada bir kasap. Benim aklıma da ya oralar eskiden daha böyle çayır

[0:46:26.359] çimen de hani oralarda daha böyle organik bir şeyler vardır diye

[0:46:29.920] düşünürken bir tanesi de şehrin içinde bir kasap. Şimdi ilk Sultan Beyli'ndeki

[0:46:35.200] kasabı aradık. Bizim orada bir küçük çiftlik evimiz var. Dedim ki işte eee

[0:46:40.640] Ahmet diyelim adamın. Ahmet Bey dedim işte ben şu şu şuradan arıyorum. Annem

[0:46:44.800] babam bu. Ben e sizdeki hayvanlar dedim besi hayvanı mı işte dolaşan hayvan mı

[0:46:49.960] diye. Şimdi büyük bir gururla bana döndü. Dedi ki a Esra Hanım dedi bunlar

[0:46:55.079] bizimkilerdir. Yumuşacıktır. Bese hayvanı bunlardı. Öyle bir gururla

[0:46:58.680] anlattı ki en sonra öbürkünü aradım. Öbürkü de ki biz Çanakkale tarafından

[0:47:03.119] getiriyoruz. Tabii son eee atıyorum 35 ayını bilemiyorlar bence ama en azından

[0:47:07.640] ana fikirde düşündüğüm zaman öbür kasap bence insanlara kötülük yapmak için ya

[0:47:13.800] da kötü mal satmak için değil ki onun iyi olduğunu düşünüyor. Yani yumuşak

[0:47:17.480] demek tamam besinden geliyorsa gibi burada bir tabii bilgi eksiği de var. Hı

[0:47:24.400] hı. Ya şimdi tarımsal üretim hani böyle nasıl diyeyim çok yani genellemeler

[0:47:30.640] yapmak gerçekten çok zor. Coğrafi bölge eee yeme alışkanlıkları, kültür,

[0:47:36.920] gastronomi kültürü bir sürü faktör var. Eee ama hani bu bu söylediğinizi şöyle

[0:47:44.079] bir hani geniş çerçeveye oturtmak mümkün. Hani birtım yanlış bilgiler,

[0:47:48.559] yanlış kanaatler belki hani böyle böyle baktığımızda Evet. Yani her kültürde çok

[0:47:53.240] problem var. Bir de eee Esra Hanım bu aslında özellikle sosyal medyanın,

[0:47:59.000] internet teknolojisinin o sağladığı iletişim kolaylığıyla da eee bir büyük

[0:48:05.400] mesele olarak da infodemi deniyor mesela. Yani hak sağlığı

[0:48:09.960] literatüründe eee çünkü eee ne diyeyim bir 20 yıl önce eee ya da 25 yıl önce

[0:48:17.200] işte televizyon ne söylüyorsa herkes aynı şeyi duyuyordu. Ya da siz hangi

[0:48:22.280] gazeteyi takip ediyorsanız onun manşeti neyse o günün gündemi o oluyordu. Şimdi

[0:48:26.319] öyle değil. eee ve bu hani iletişim imkanlarının

[0:48:30.920] artışı e doğru olmayan gerçekten hani eee altı boş e tüketicileri ya da halkı

[0:48:38.359] eee çıkar oda baktığımızda sömüren eee haksız kazanç teminine yol açan ya da

[0:48:45.480] tanıtım reklam faaliyetlerinin çok sorunlu olduğu bir geniş internet

[0:48:50.000] iletişim alanı yarattı. Bu bir mesele. Eee ve burada gerçekten

[0:48:56.920] hani ya yani güvenilir kurum diyeyim ama eee tam da öyle değil aslında. Ha bizim

[0:49:06.359] eee baş etmemizin çok zor olduğu bir durumun içinde olduğumuzu söylüyorum.

[0:49:11.160] Yani kastım şu, çok yanlış, gerçekten sağlık için zararlı olabilecek bir

[0:49:16.160] bilgiyi eee Twitter'da ya başka bir sosyal platformda bir anda hani gündem

[0:49:21.920] yapabilirsiniz ve onu çok olumlu bir şeymiş gibi anlatabilirsiniz ve

[0:49:26.280] milyonlar bunu okuduğunda eee bir kısmı şüpheci olabilir ama inandığında e

[0:49:31.160] bununla nasıl baş edebilirsiniz mesela? Anlatabiliyor muyum? Yani, eee,

[0:49:35.359] iletişimle ilgili çok ağır bir eee, soruna işaret ettiğini düşünüyorum ben

[0:49:39.920] bu içinde olduğumuz meselelerin. Eee, şunu net bir şekilde söyleyebilirim.

[0:49:45.240] Mesela eee, sosyal medya ünlüleri, dünya genelindeki durumu söylüyorum. işte

[0:49:51.160] internet fenomenleri, eee, gıda alanında özellikle çeşitli firmaların reklam yüzü

[0:49:58.000] şu anda. Yani biz 20 yıl önceki gibi televizyonda dizi arasındaki reklam

[0:50:02.359] kuşağı falan öyle bir şeyin içinde değiliz. Reklam, tanıtım vesaire çok

[0:50:06.680] agresif bir satış politikası ya da reklam politikası dünya genelinde

[0:50:11.000] uygulanıyor. Çok eleştirilen bir şeydir bu gıda güvenliği, sağlık bağlamında.

[0:50:15.440] Çünkü yani insanlar ünlü olan kişilerin de güvenilir olduğunu düşünüyorlar bir

[0:50:20.119] yandan. Yani aradaki bu denklik ilişkisi oysa ki kuşkulu bir ilişki. Sizin şöyle

[0:50:25.480] önerileriniz var. Eee, onları da dinledim. Hatta eee, sevgili arkadaşım

[0:50:29.960] Aslan Kayala da konuşuyordum dün akşam. Sizle program yapacağımı söyledim. Biraz

[0:50:33.720] sohbet ettik. Siz diyorsunuz ki normalde ne dediniz? Bakayım bir limonatanın

[0:50:37.640] içinde 17 kaşık şeker mi var filan. Böyle bir şey diyorsunuz. Yani

[0:50:40.760] diyorsunuz ki oradaki o işte 100 gramın da bu kadar vardır gibi değil. Yani

[0:50:45.480] kutuların, şişelerin vesairelerin üzerine tam olarak ne olduğunun

[0:50:49.599] insanların anlayacağı şekilde yazılması lazımdır diyorsunuz. Doğru. Kesinlikle

[0:50:53.480] haklısınız. İşlenmiş, paketlenmiş gıdaların tamamı kötüdür gibi bir şeyden

[0:50:58.880] hani söz etmek istemem. Nedeni şu. Eee, her gıda maddesi bir biyolojik

[0:51:05.680] materyaller ve çok hızlı bozulur. Ve bizim elimizde, eee, onları korumak için

[0:51:10.880] çok az araç var. Ya ısıl işleme tabi tutacağız, ya hızla soğutacağız, ya da

[0:51:15.480] işte dış ortamla temasını keseceğiz. Eee, işte ambalajlamadır. Bu ısıl işlem

[0:51:21.040] dediğimiz şey, pastorizasyon, sterilizasyon vesaire işlemleridir.

[0:51:24.920] Pişirmedir. Soğuk eee şartlarda muhafaza etmekte. soğuk zincir dondurmadır. Bu

[0:51:29.799] bunlar bunlar olmadan inanın dünyanın hiçbir ülkesinde gıda güvencesinden söz

[0:51:34.640] edemeyiz. Eee şu an mesela İstanbul'da elektrikler

[0:51:39.599] kesilse eee gıda açısından herkesin birbirinin boğazını sıkacağı duruma en

[0:51:44.359] fazla 3 ya da 5 gün içerisinde geliriz. Bu kadar somut bir şeyden söz ediyorum.

[0:51:48.280] Şimdi o zaman şunu bizim tasavvur etmemiz ya da somut söylememiz gerekir.

[0:51:54.440] İşlenmiş, paketlenmiş diye kategorize ettiğimiz ürünlerin içerisinde neyden

[0:51:58.960] kaçınmalıyız? Hangilerinden? Şimdi burada

[0:52:03.160] eee eee Brezilya'nın bir beslenme rehberi var. Her ülkenin ulusal beslenme

[0:52:09.160] rehberi var. Bizde de var bu rehber. Ama Brezilya'nın beslenme rehberi çok

[0:52:13.720] ayrıksı. gerçekten son derece başarılı bir rehber ve eee beslenme alanında da

[0:52:20.119] somut faydalar toplumsal sağlık açısından doğurmuş. Onlar şunu

[0:52:23.920] yapmışlar. Mesela bir besleme rehberi dediğimizde aklımıza şu gelir. Açarsınız

[0:52:27.200] işte besin piramitleri, kalori hesapları, protein oranı bu kadar, o bu

[0:52:31.000] kadar vesaire vesaire. Çok teknik. Hani biraz beslenme bilgisine vakıf

[0:52:35.640] değilseniz anlamakta çok zorlanırsınız anlamazsınız. Yani oysa ulusal rehberler

[0:52:40.160] aslında halkın tamamının anlaması için yazılması gereken

[0:52:43.520] rehberlerdir. Brezilya şunu yapmış. hiç bu tip bir şeye girişmiyor. Yani o

[0:52:48.440] teknik jargon, bilimsel jargonu bir tarafa

[0:52:51.359] koyuyor. Halkın çarşıda, pazarda, markette hangi besinlerle karşı karşıya

[0:52:58.280] olduğunu ve bu besinleri evde nasıl işlemesi gerektiğini anlatıyor. Dört ana

[0:53:03.200] kategori yapmış. Bu dört ana kategori eee akademik literatürde de gerçekten

[0:53:08.359] çok tartışılan, geliştirilen bir kategori. Diyor ki eee bazı gıdalar var

[0:53:12.880] doğrudan tüketebiliriz. Mesela işte kuru yemişler, meyveler, sebzeler hani

[0:53:19.440] minimal bir şeyle alırsınız, yıkarsınız vesaire direkt tüketin. Diyor ki bunlara

[0:53:23.440] geniş yer verin öğünüzde. Yani bunlar önemli. İkincisi az bir işlemle eee

[0:53:30.640] görmüş ama eee tüketmede dikkatli olun diyor. Mesela tuz. Tuz minimal işlem

[0:53:36.720] görmüştür işte ama yani ölçüyü kaçırırsanız sağlık zararına uğrarsınız.

[0:53:40.599] diyor ki bunların da da ölçülmesi işte tüketilmesinde diyor dikkatli olun hani

[0:53:44.599] ölçülü olun işte baharatlar vesaire de öyle e bir diğer kategori eee işlenmiş

[0:53:50.760] gıdalar kategorisi. Orada da eee işte mesela en tipik örnek süt ürünleri

[0:53:56.640] mesela peynir vesaire bunlar da bir işlem görür. paketlenir. Paketli

[0:54:00.680] gıdadır. Ama sonuçta besleyici niteliği çok yüksek ürünlerdir. İşte bünyesinde

[0:54:06.240] protein, çeşitli yağlar, vitaminler, mineraller diyor ki bu bunları diyor

[0:54:09.559] hani ihtiyacınız kadar yiyin. Sorun değil ama aşırıya kaçmayın orada da."

[0:54:15.319] diyor. Nihayetinde gelelim sizin sorunuza. Neyden kaçınacağız? ultra

[0:54:20.079] işlenmiş gıda kategorisi oluşturuyor. Ultra işlenmiş şudur.

[0:54:25.400] Eee, bir gıda maddesinin, e, besleyici öğe açısından çok zayıf. Yani içerisinde

[0:54:31.240] protein, yağ, yağ asiti, mineral, vitamin, bu tip besleyici öğeler

[0:54:35.599] açısından çok zayıf ama eee enerji açısından bir bomba yani işte kalorisi

[0:54:42.400] çok yüksek. Diyor ki bu tip ürünler eee mutlak surette kaçınılması gereken

[0:54:47.400] ürünler. Şimdi nedir o ürünler? Yani basitçe şöyle bir tarif eee yapabilirim.

[0:54:52.400] Bir gıda maddesinin paketini açtık. Doğrudan yemeğe hazırsa.

[0:54:57.880] Bu birinci kriter. İkinci kriter ama bu paketini açtığımız ve doğrudan yemeye

[0:55:04.040] hazır gıda maddesinde lif yoksa ya da çok azsa, protein içermiyorsa, vitamin

[0:55:10.119] mineral içeriği zayıfsa, yağ asiti kompozisyonu zayıfsa ama şeker içeriği

[0:55:15.760] kalorisi çok yüksekse ondan mutlak surette kaçınmalıyız. Şimdi bu basit bir

[0:55:21.680] genel ilkedir. Ben size şöyle herhangi bir büyük markete gittiğinizde benim bu

[0:55:26.280] tarif ettiğim tarzda inanın eee yüzlerce yiyecek ve yüzlerce içecek eeeile karşı

[0:55:34.079] karşıya olabileceğinizi söyleyebilirim. Mesela bu bağlamda baktığımızda, eee, bu

[0:55:39.799] ürünlerindeki besleyici öğenin fakirliği, şeker içeriğin yüksek olması

[0:55:45.319] dünya genelinde hemen her toplumda gözlediğimiz obezitenin artışının en

[0:55:49.359] önemlilerinin başında gelir. Galiba şöyle bir şey var. Amerika'da çok zayıf

[0:55:54.000] diye halk Hı hı. Bu böyle fast food denilen işte hamburgermiş, kızartılmış

[0:55:58.799] tavukmuş, oymuş, buymuş falan. Hep o zaman üretmişler. kalori alsınlar işte

[0:56:02.960] askere insan yollayabilsinler. Hı h. Sonradan da takılmış kalmış bütün o ya.

[0:56:08.200] Yani olabilir. Ama şöyle bir şey var Esra Hanım. 70'lerden sonra eee bu

[0:56:13.319] dönüşüm çok şiddetli. Yani 70'lerin beslenme literatüründe mesela bu işte

[0:56:18.400] yağ şeker tartışması var. Yağ çok bir problem olarak görülüyor kilo artışında.

[0:56:23.920] Oysa 70'lerin istatistiklerine baktığımızda dünya genelinde Amerika

[0:56:26.960] dahil her toplum aslında obezite sorunu içerisinde değil. Çok oranlar çok düşük.

[0:56:32.200] Eee, e şimdi baktığımızda mesela, eee, Türkiye'de dahil buna. Türkiye'deki

[0:56:38.319] obezite oranı %20'ler seviyesinde. Yani her beş kişiden biri. Ve bu anormal bir

[0:56:43.160] orandır. Çünkü obezite aslında bir eee, bir bir semptomdur. Yani bir şeylerin

[0:56:49.400] yolunda gitmediğinin fiziki görüntüdeki hani eee görünümüdür. E şimdi nedir o

[0:56:55.680] yolunda gitmeyen şey? eee gıda ve beslenme açısından bir sorun

[0:57:02.520] olduğu anlamına gelir. Bakın şöyle bir şey. Gıda güvenliğinden bahsettik biz

[0:57:06.039] programa başlarken. Dedik ki yani tarlada başlayıp toprakta başlayıp

[0:57:10.079] çatala uzanan bir şeyden söz ediyoruz. Evet. O gıdanın üretim midir o üretim

[0:57:15.079] yani toprak sağlığından, su sağlığından başlar. Bir sürü teknik uygulama,

[0:57:20.559] işleme, paketleme, taşıma işte vesaire vesaire. sonuçta masaya gelir sizin o

[0:57:26.440] gıda buraya kadar olan zinciri ya da süreci mesele yapan bir gıda güvenliği

[0:57:33.039] bakış açısı var. Oysa çataldan bir de bünyemizde yani tek tek dokulara,

[0:57:39.359] organlara, hücrelere giden bir süreç var. Orası beslenme. Beslenme bununla

[0:57:43.760] ilgilenir. Yani topraktan ağza olan kısım işte tarımdır, gıda endüstrisidir,

[0:57:48.880] imalattır vesaire. eee ve bakış açısı çok oraya yönelmiştir. Oysa beslenme

[0:57:54.640] işte bu gıda ağızdan bünyeye girdikten sonra hücrelere gidene kadar ne oluyor?

[0:58:00.039] Şimdi bu iki şeyi birlikte ele almak zorundayız. Yani o bakış açısı topraktan

[0:58:05.480] mideye, bağırsağa kadar, bütün hücreye kadar takip etmek zorundayız. Bunu şu

[0:58:09.559] açıdan söylüyorum. Çok uzun yıllar boyunca mesela eee gıdalardaki bu işte

[0:58:14.280] ilave şekerin eee ki demin limonata örneğini verdiniz. Ben piyasada satılan

[0:58:18.599] öyle limonatalar var ki limonata içecek. Bir de aileler eee işte limonata çok

[0:58:23.160] pozitif bir algısı var. Eee yanlış da bulmuyorum ama zannediliyor ki çok iyi.

[0:58:28.280] Hayır yani öyle limonatalı içecekler var ki 1 litresinde 70 çay kaşığı dolusu toz

[0:58:34.079] şeker ilave şeker içeriyor. Bakın bu bu üründen günde bir bardak içen bir

[0:58:38.280] çocuğun inanın birkaç ay içerisinde kilo almaması olanaksız. Dolayısıyla diyabete

[0:58:43.599] kadar giden bir yoldan bahsed. Evet. toksik meselelere maruziyet gibi

[0:58:47.559] düşünelim bunu da. Yani nasıl ki çeşitli gıdalardan birtım toksik kimyevi ve

[0:58:52.119] maddelere maruz kalabiliyoruz ihtimal var ve onu azaltmak bir mesele. Genel

[0:58:57.319] beslenmede de ilave şeker içeren yiyecekler azaltm şeker var. Ben size

[0:59:02.000] şöyle söyleyim. 6 aylık devam sütlerine eee ilave şeker katılıyor. Niye? Niye

[0:59:06.640] var? Bu konu bir tartışma. Ben bununla ilgili de biranette birkaç yazı

[0:59:10.680] yazmıştım. Katılan eleştiren. Eleştirenler şöyle diyorlar. Ya hocam

[0:59:14.440] işte ama bebeklerde yeterli enerjiyi alamıyor. Evet. Ama yani şu an mesela

[0:59:19.480] pediyatri literatürü okuduğum literatür ve katılıyorum da 2 yaşa kadar

[0:59:25.200] çocuklarının ilave şeker almaması gerektiğini şekerin özellikle ilave

[0:59:29.839] şekerin yani bu işte gıdanın doğal yapısında olmayan eklenen şeker ilaveden

[0:59:34.760] kastım o. Eee, bunun yani metabolizma üzerinde özellikle 02 yaş aralığında en

[0:59:39.880] kırılgan olduğu çağ çocukların yani bunun doğru olmadığını, metabolik bir

[0:59:43.960] takım sorunlara yol açabileceğini vurguluyor. Yani şekerle ilgili neden

[0:59:49.400] sorusunun yanıtı şu. Şeker yani bütün memelilerin çok

[0:59:54.680] sevdiği bir eee tat tat uyaran bir şey yani. Anlatabiliyor muyum? Hani

[0:59:59.599] bağımlılık yapıyor falan. O tarz bir şeyden söz etmiyorum.

[1:00:03.319] Doğada şeker meyvelerde, sebzelerde hani özellikle meyvelerde yaygın bulunur ama

[1:00:09.680] her meyven meyvenin bir mevsimi vardır. Hı hı. Yani şimdi biz çileği her 12 ay

[1:00:14.200] yiyoruz ama çilek en fazla birkaç haftadır. Yani normal doğal şartlarda.

[1:00:19.000] Dolayısıyla eee yüz binlerce yıl boyunca daha eski

[1:00:24.880] de yani biz bir şekilde tabiatta toplayıcı avcı olduğumuz zamanlarda

[1:00:28.520] şekerle çok az maruz kalıyorduk. Anlatabiliyor mu? bulduğumuzda yiyorduk

[1:00:33.200] yani basitçesi. Ama şimdi öyle değil. Yani özellikle ultra işlenmiş gıda

[1:00:38.839] kategorisinde olağanüstü yüksek eee şeker miktarı var ve bu çocuk sağlığı

[1:00:44.200] için çok ağır ama çok ağır bir tehdittir. Bakın bu yani benim mesela

[1:00:48.319] iddiam falan değil ya. Bu konuda çok esaslı bir akademik literatür var. Bu

[1:00:52.599] konu gayet somut ve nettir. Tartışmalar şurada düğümleniyor. Hani eee etiketlere

[1:00:57.839] artık bu yazılsın. İşte sorduğunuz gibi yani ben bir limonatalı içecek aldığımda

[1:01:02.880] üzerinde bu içecek 70 tane iri kesme şeker içerir yazısını görmek isterim.

[1:01:08.280] Yani bu tüketicinin bilgilenmesi açısından ve karar verme süreçlerinde

[1:01:12.720] doğru karar alması açısından önemli. Öte taraftan şu bile tartışılıyor. Bu tip

[1:01:17.319] ultra işlenmiş yiyecekler eee obeziteye yol açıyor ama obezite bir semptomdur.

[1:01:23.839] Yani metabolik bir eee hasarın daha geniş bir problemin yansımalarından bir

[1:01:30.280] tanesidir. Eee işte vücutta hormonal sistem üzerinde etkileri var. Nörolojik

[1:01:34.559] gelişim üzerinde etkileri var. Yani gelişimi sakatlayan eee olumsuz

[1:01:40.440] etkileyen eee yanları var. deniliyor ki tıpı sigara gibi bunlara vergi konsun.

[1:01:47.160] Bakın yani bir gıda kategorisini sigarayla hani özdeş veriyor şimdi eee

[1:01:53.839] eee evet yani eee sigara, alkol hani bunlar keyif verici maddeler işte

[1:01:59.880] kategorisinde vesaire değerlendirilir ve her toplumda önleyici sınırlayıcı

[1:02:04.200] biliyorsunuz birtım yasak, yaptırım vesaireler vardır. Belli yaş gruplarını

[1:02:08.079] ya da genel halk sağlığını korumak için. Ama nasıl ki burada biz eee bilgi

[1:02:13.920] sağlamanın, doğru bilginin e kıymetli olduğunu düşünüyorsak evet yani eee çok

[1:02:19.400] yaygın bir şekilde milyarlar bak 2 milyardan fazla obezite sorunu yaşayan

[1:02:23.400] insan var. Eee dünyada Türkiye'de 88 milyonun %20'si dedik. Hı hı. Kabaca 15

[1:02:30.440] 16 milyon insandan söz ediyoruz. Şimdi Bülent Bey bir kısaca da şu organik

[1:02:34.520] gıdadan bahsetmek istiyorum. Çünkü galiba elimizdeki en iyi seçenek eğer

[1:02:38.960] bulduğumuz takdirde organik gıda. Birincisi sormak istediğim organik gıda

[1:02:42.799] nedir ve eee ne şartlar olduğunda olur. İkincisi de

[1:02:47.960] tabii rüzgarlarla vesaire ya da diğer tarlalara kullanım şekliyle bütün bu

[1:02:54.799] ilaçlamalar esasında organik diye adlandırdığımız yerlere de taşınıyor.

[1:02:59.079] Ama nedir organik gıda? Ne şartlar olması lazım? Ya ben tabii sadece hani o

[1:03:04.359] birkaç şeyi hani örnek vereyim. Sadece organik değil mesela organik, ekolojik,

[1:03:08.760] agroekolojik, işte permakültür vesaire. Bunlar biliyorsun farklı farklı ama en

[1:03:13.079] temelde hepsi şunu söylüyor. Ya bir gıda maddesinde sağlık zararı oluşturan

[1:03:17.480] birtım unsurları biz kullanmayalım. Toksik kimya madde kullanmayalım. İşte

[1:03:21.559] toprak sağlığını bozacak birtım yöntemler işte

[1:03:25.640] eee toprağın aşırı işlenmesi vesaire gibi bunlardan kaçınalım ya da

[1:03:30.599] topraktaki organik madde yükünü artıracak birtım yöntemler kullanalım.

[1:03:34.720] Bu nedir? Bitkisel üretimde hayvansal üretimin içe geçmesidir. İşte siz bir

[1:03:39.440] yandan bitkisel ürün üretirsiniz. Eee bir yandan da hayvan beslersiniz.

[1:03:43.400] Hayvanın gübresi toprağa besler falan. Eee çok çok özet tabii anlatıyorum bunu.

[1:03:50.400] Eee çok daha geniş elbette ki hem literat hem onu güvenebilir miyiz? Çünkü

[1:03:53.760] benim anladığım belirli seneler lazım o toprağa. Organik ürünler sadece hani

[1:03:58.400] Türkiye'yi odağında söylemiyorum. Genel söylüyorum. Evet. eee, toksik kimyevi

[1:04:02.839] maddelere maruz kalıma azaltma açısından önerilir. Net. Yani burada, eee, şu veya

[1:04:09.000] bu şekilde iyi işler, kötü işler o değişir. Sonuçta bir sertifikasyon

[1:04:12.960] sistemidir. Organik dediğimiz şey. Ha, biz yerken güvenebilir miyiz? Organik

[1:04:16.599] daha sertifik. Elbette elbette yani eee, ona bir şey söyleyemem yani. Çünkü orada

[1:04:21.599] o işlerin ne kadar bağımsız denetlendiğinden çok emin değilim

[1:04:24.279] açıkçası. Eee ama organik ekolojik ürünler eğer eee tekniğine, yöntemine,

[1:04:31.599] kuralına uygun yapılırsa kesinlikle güvenilir. Yani bu bu apaçık ama eee

[1:04:37.000] konuşmamızın başında hani sohbetin başında vurgu yapmıştım. Hani Türkiye'de

[1:04:41.200] çok düşük organik ekolojik üretim yani %1'in altında. Dolayısıyla bir büyük

[1:04:46.640] programa gerçekten ihtiyaç var. Hani sadece sağlıklı beslenmek için değil

[1:04:49.839] hani tekrar vurgulayayım. bizim sularımızı kirletmemek için, toprak

[1:04:53.480] sağlığını iyileştirmek için. Eee ve elbette hani gene aynı noktaya

[1:04:57.440] geleceğim. Eee çocuk nesli daha iyi korumak için eee organik ekolojik tarıma

[1:05:03.319] yönelmek bir tercih değil artık. Bu bir zorunluluk olarak görmeniz. Belirli bir

[1:05:07.680] yıl işlenmemiş olması gerekmiyor mu o toprağın? Ya bir takım tabii kurallar

[1:05:11.920] var orada. Toprakta eee toksik kimya ve madde kalıntısı var mı? Onların

[1:05:16.119] analizlerinin yapılması gerekir. Sulama için kullanılan suyun analizlerinin

[1:05:19.880] yapılması gerekir. Çiftçinin üretim periyodunda kullandığı her türlü eee

[1:05:24.720] işte malzemenin, materyalin, kaydının tutulması gerekir ve elbette bunların

[1:05:29.599] yapılıp yapılmadığının da kontrolü gerekir. Zaten sertifikasyon ondan sonra

[1:05:33.319] sağlanır. Ama hani burada dediğim gibi ben güvene dayalı topluluk ilişkilerini

[1:05:38.960] daha kıymetli buluyorum. Yani evet birileri organik üretim yapabilir ve

[1:05:43.200] organik pazarlarda bunlar tüketime satışa sunulabilir. Hiçbir beyis yok.

[1:05:47.240] Hatta yapılmalı, çoğaltılmalı da bu imkanlar. Ama öte taraftan küçük

[1:05:51.440] topluluklar oluşturmak işte eee kent hayatı ne kadar el veriyorsa yani eee

[1:05:57.039] ben İzmir'deyim mesela bunu epeyce kolay başardığımızı söyleyebilirim. Çünkü

[1:06:00.680] İzmir Kırk kent ayrımı İstanbul kadar keskin değil. Antalya'da çok daha kolay.

[1:06:04.880] Yani çok büyük topluluklar var özünde baktığınızda. eee, falanca lokasyondaki

[1:06:12.760] işte çiftçi Ahmet Bey, Fatma teyze neyse yani onunla kurulan ilişki, ona bir

[1:06:19.160] güvence verilmesi, sen üretin hani zarar ver. Ama yani öyle bir

[1:06:23.240] imkanı olmayan insan için gitti mesela markette organik buldu alsın mı? Eğer

[1:06:27.799] imkanı varsa normal pazarda tam da ne olduğunu bilmediği organik midir, değil

[1:06:33.319] midir? Yerine bir organik damgalı alsın mı? ya da bir et alacaksa, tavuk

[1:06:37.960] alacaksa buralarda organiğe mi gitsin? Anladım. Ya buna tabii ben hani alsın

[1:06:42.680] almaz öyle somut bir şey söyleyemem ama tercih etsin diyelim isterseniz. Tercih

[1:06:46.559] edilebilir kesinlikle. Şimdi çalışmalar şunu gösteriyor. Semt

[1:06:51.799] pazarı ister açık pazar ister belediye pazarları isterse marketlerin işte satış

[1:06:57.400] sebze vesaire reyonları eğer eee üreticiyile tüketici arasında bir

[1:07:03.599] kontrol mekanizması varsa genel olarak toksikimyevi madde kullanımını azaltan

[1:07:08.599] bir işlev görüyor. Anlatabiliyor muyum? Yani şunu kastediyorum. İster işte

[1:07:13.279] İstanbul'daki şimdi ben semt pazarlar nerede hangi gün kurşiktaş'taki misal

[1:07:17.760] semt pazarı hangi gün kuruluyorsa o semt pazarına gelen

[1:07:21.960] ürünlerin toksik kimyasal yükünü kontrol eden bir mekanizma varsa bu mekanizma

[1:07:27.480] hallerde kurulabilir örneğin eee kooperatifler de kurulabilir yerel

[1:07:32.160] yönetimler bunu sağlayabilir. eee çiftçilerin genel

[1:07:36.599] hani davranış tarzı toksik kimyevi madde kullanımını azaltmak oluyor. Bu bu somut

[1:07:42.760] net bir bilgidir. Yine aynı şekilde bir eee büyük market zinciri, bir market eee

[1:07:49.079] ben işte aldığım ürünleri de bir kontrol sistemiyle alıyorum diyorsa evet o da

[1:07:55.160] toksik kimya madde yükünü azaltıyor. Bunları belki talep etmek lazım. Peki

[1:07:59.079] evde eee aldık malzemeyi yıkamaya geldik. Çok sorulan sorular var.

[1:08:03.960] İnsanlar işte bilhassa Covid zamanında hele artık o çamaşır suları, sirke

[1:08:09.240] vesaire bir sürü eee şey kullanıyorlar. Ama şimdi benim burada notlarıma

[1:08:13.559] bakıyordum. Aklıma bir şey geldi. E korkunç bir su geliyor evinize. Hı hı.

[1:08:18.279] Filtrelenmemiş. E su zaten türlü toksik madde dolu. Siz onunla yıkadınız o

[1:08:23.640] sebzeyi. Nasıl bir şey oluyor? Ya şöyle yani tabii Türkiye'de hani beledi

[1:08:28.880] hizmetlerin sağladığı suyun bütünüyle hani böyle çok güvensiz, korkunç

[1:08:34.159] onu ama tabii kötü durum senaryosundan söz ettiğimizde elbette ki yani o da

[1:08:39.279] başlı başına zaten hani hapı yuttuğumuz bir bir durumdur o. Yani dipsiz bir

[1:08:42.759] kuyu. Eee evet. Eee ama şunu dikkat çekmek önemli. Vurguladığınız şey

[1:08:48.199] kritik. Yani temizlik dezenfeksiyon amaçlı maddeleri kesinlikle gıda

[1:08:51.560] temizliğinde kullanmamak gerekir. Yapılan çalışmalar şunu gösteriyor.

[1:08:55.560] Akarsu altında yani açın çeşmeyi bolca yıkanın. Sebze, meyve ovuştura ovuştura

[1:08:59.759] yıkayın. kabuğun soyuyorsa evet işte meyve kabuk soymak bir dış yüzeydekileri

[1:09:05.480] giderir. Eee onun ötesinde yapabileceğimiz inanın çok da fazla bir

[1:09:09.120] şeyi yok yani. E bu sirke karbonat filan şey kısmen işe yarıyor. Çok kısmen yani.

[1:09:14.560] Peki bir de eee şunu da benim kendi şahsen merak ettiğim bir şey şey gördüm

[1:09:19.199] ben böyle evdeki test çubuklarıyla bakıyorlar işte marul marul aldınız.

[1:09:25.440] Marulla işte suya koyuyorsunuz. Orada içindeki miktarı eee gösteriyor. O suyun

[1:09:30.239] içindeki yıkıyorsunuz, kesiyorsunuz marulu, onu suya koyuyorsunuz. E yine

[1:09:36.480] çıkıyor. Evet. Nedeni şu. Eee o tip cihazları çok soruyorlar bana. Diyorum

[1:09:42.120] ki yapmayın yani almaya gerek yok. Şu açıdan gerek yok. Eee bakın pesisit

[1:09:47.719] diyoruz Türkiye'de ve dünyada eee kullanılan pestisit miktarı

[1:09:53.120] Türkiye'de 350 civarında. Yani tahminim 300350 aralığında Avrupa Birliği'nde de

[1:09:57.679] benzeri bir rakam. Dünya genelinde de işte 700 800. Bunlar birbirinden farklı

[1:10:02.640] kimyevi maddeler. Aynı nasıl bir beşeri ilaçlarda ağrı kesici var, antibiyotik

[1:10:08.120] var. Çeşitli kategoriler burada da aynı. Eee pesitler söz konusu olduğunda, eee

[1:10:15.000] toksik kimyayi yani bizi ilgilendiren toksik kimya maddelerinin sayısı 3.000'e

[1:10:18.920] yakın. Dolayısıyla bunların bir kısmı yüzeydedir, bir kısmı içindedir.

[1:10:22.760] Anlatabiliyor muyum? Yani, eee, bu tip cihazlar işte garanti veriyor. Bunu

[1:10:27.840] alın. Ben çünkü pazarlama eee şeylerine bakıyorum. Hepsi sanki sorunu çözmüş

[1:10:32.840] gibi anlatıyor. Hayır. Yani bakın, eee, yıkamak, kabuk soymak, mevsiminde

[1:10:38.800] beslenmek, çeşitlilik içeren bir beslenme rejimi yapabileceğimiz en

[1:10:43.159] kritik ve en önemli önlemdir. Bunu yapmak gerekiyor. Onun dışında büyük

[1:10:46.880] paralar harcayıp bu tip cihazlar almak bence hiç akıllıca değil yani. Vallah

[1:10:50.840] Bülent Bey teşekkür ediyorum. Son bir mesajınız olur mu? Mesela üreticiye

[1:10:55.159] olsun bu sefer tüketiciyle aklına üreticiye verelim. Sizi dinleyen, çok da

[1:11:01.040] fazla bilgisi olmayan mesela işte şu zaman sıkma, böyle yap, yapma filan

[1:11:05.600] üreticiye bir küçük üretici diyelim. Büyükler dinlemeyece üreticilerin tabii

[1:11:09.280] sorunlarını biz hep sağlık odaklı konuştuk. Eee, çocuk sağlığı odaklı.

[1:11:13.719] Eee, aslında toksik kimyavi madde kullanımının sağlık zararı doğurduğu ilk

[1:11:19.000] halka üreticiler. Çünkü mesela Türkiye dahil çoğu ülkede üreticiler tarım

[1:11:23.480] yapılan alanların içinde yaşarlar genellikle. Yani evi 20 km ötede olan da

[1:11:27.520] vardır ama genellikle içindedir ve bu önemlidir maruziyet açısından. Eee,

[1:11:32.880] çiftçinin eee, çaresiz olduğunu ben gözlemliyorum. Yani çaresizlikten kasıt

[1:11:37.360] şu. Her insan gibi hayatta kalmak istiyor. Gelir temin etmek istiyor. Tek

[1:11:41.360] aracı gıda üretmek ve orada artık sistem o kadar eee maddi imkanı zayıf, küçük

[1:11:48.199] çiftçi dediğimiz kategoriyi o kadar mahvediyor ki dünya genelinde. E burada

[1:11:53.199] bizim şöyle bir şeyi kurgulamamız lazım. Bakın 014 yaş aralığında sağlıklı

[1:11:59.280] beslenme temini için harcayacağımız her bir lira kamu bütçesinden harcanan her

[1:12:04.199] bir lira o çocuklar yetişkin yaşa geldiklerinde 17 liraya varan geri dönüş

[1:12:10.800] sağlıyor tasarruf sağlıyor. Şimdi bu ne demek biliyor musunuz? Aslında biz

[1:12:14.400] çiftçilere daha iyi bir destek sistemi sunsak, ekolojik tarım yapmayı

[1:12:18.080] özendirsek, ürün kayıpları ya da gelir kayıplarını gider bir tasarruf ya da

[1:12:22.400] önlem sistemi kursak ve bunu bütçeye bir yük olarak görmeyip toplumun özellikle

[1:12:27.800] çocukların iyi beslenmesini sağlasak aslında uzun vadede diyelim bir 20 yıl

[1:12:31.960] sonra çok ciddi ama çok ciddi bir sağlık harcamalarında düşüş sonucu doğacak. Ya

[1:12:37.280] da işte eee eğitim başarısında, meslek edinmede çok ilerlemeler olacak. Bunlar

[1:12:43.000] eee önerilen eee geniş ölçekli çareler. Çiftçilere neyi önermek mümkün? Yani eee

[1:12:50.679] inanın şu konuştuğumuz konularda bilgi azlığı söz konusu değil. Ben Antalya'da

[1:12:54.800] tarımın çok yoğun olduğu bir yerde yaşıyorum. Çiftçilerle çok toplantı

[1:12:58.360] yaptık. Eee hastalığı biliyorlar. Eee kısırlık sorunu çok yaşanır. Üreme

[1:13:03.480] sağlığı sorunun farkındalar. Çocuklarda alerji sorununu çok sık dile getirirler.

[1:13:07.040] Ama sordukları soru şudur. Hocam biz ne yapacağız? Yani nasıl biz tüketici

[1:13:12.040] olarak ya biz ne yapacağız diye kendimize sorak aynısını üründe sonra

[1:13:15.120] diyor ki ben şunları şunları şunları yapmasam şu kadar ürün alamıyorum ve

[1:13:18.920] bunu sağlayamıyorum. Ekolojik tarıma geçiş bir programdır. Yani en az 5

[1:13:25.320] yıllık bir programa ihtiyacımız var. bölgesel olarak çiftçileri destekleyen

[1:13:29.320] bir programa ihtiyacımız var ve bunu sağlamakla mükellef kurumlara çok büyük

[1:13:33.800] iş düşüyor. Elbette çiftçiler de şunu hani bilmeli. Toksik kimyaviye madde

[1:13:40.159] kullanmanın en büyük zararı kendilerine. İlk halka, ilk halka onlar. Eee, onlar

[1:13:46.000] da hani bu işten muaf hani korunmuş değil. Zaten o zaman zincir gibi

[1:13:50.960] kendilerini koruyup, kendi çocuklarını koruyup, kendi ailelerini korumak üzere

[1:13:55.040] bir ilaçlama programı çizdikleri takdirde bize kadar gelen tarladan

[1:14:00.960] sofraya gelen miktar azalacaktır. Bir nevi tabii tabii. Ama işte dediğim gibi

[1:14:05.639] hani yani biz nasıl bireysel bir çaresizlik içindeysek onlar da aynı

[1:14:09.600] çaresiz. Yani ben şöyle söyleyeyim bakın. E, iklim değişikliğine bağlı,

[1:14:13.920] kuraklığa bağlı o kadar ciddi gelir kayıpları yaşıyor ki çiftçiler. E ama

[1:14:18.120] biz, eee, şu noktada gözlem yani şöyle bakmalıyız. Eee,

[1:14:24.360] tarım bir piyasa faaliyeti değil. Bunu apayrı ve çok uzun konuşmak gerekir.

[1:14:28.840] Tarım elbette ki bir meta üretimidir vesairedir ama ya toprak sağlığıyla,

[1:14:33.600] insan sağlığıyla, çevre sağlığıyla, biyolojik çeşitlilikle birebir temas

[1:14:37.679] eden, hepsine dokunan bir zanaattır. Bir sektördür, bir piyasadır. Böyle görmemiz

[1:14:42.880] lazım. Dolayısıyla eee hani biz burada sadece

[1:14:47.040] işte bir gıda bu nesneleşme, metalaşma ürettik, tükettik. eee birileri bunu

[1:14:52.920] sağlıklı kılsının ötesinde. Yani şu soruyu düşünmeliyiz ya biz nasıl bir

[1:14:57.880] hayat istiyoruz? Yani mesela çocuklara nasıl bir dünya bırakmak istiyoruz?

[1:15:01.159] Sizden şunu duyuyorum. Ben hep bu onu anlatıyorsunuz. Yani bir tek Türkiye

[1:15:04.960] için demiyorum. Dünyadaki tüm ülkelerin esasen hükümetlerin görevi halklarına

[1:15:09.560] sağlıklı, iyi eğitimli vesaire bir hayat sunmak. Nedir? İşte eğitim sistemi

[1:15:15.560] olsun, beslenme sistemi olsun. Siz de dolayısıyla tarıma diyorsun ki arkadaş

[1:15:19.239] bu böyle illaki komodity yani para kazanılacak borsada oynanacak bir yer

[1:15:23.040] değil. Burada çok önemli bir büyük kitlelere eee iyi ya da kötü eee şeyi

[1:15:29.000] var. Çok kısa programı bitirmeden önce ama kısaca benim çok merak ettiğim böyle

[1:15:34.880] Instagram'da önüme düşüyor bir bir iki hesap var. O hesaplar sürekli işte

[1:15:39.000] atıyorum kayısılar bilmem nereden döndü. İncirler gitti şu ülkenin kapısından

[1:15:44.239] döndü. Şimdi eee döneceğini bile bile eee bu kadar ilaçlama yapmak benim

[1:15:50.320] açıkçası yani hani garip bir mantık dışı gibi geliyor ama dönüyor bunlar. Ama bun

[1:15:56.560] yani bunu eee devlet mi geri satın alıyor

[1:16:00.639] dönüyor? Bu çiftçiye mi geri dönüyor? Kısaca hemen yanıt vereyim. Ya da biz

[1:16:05.960] yiyoruz zaten onu da. Ya onu sormaya bile gerek yok. İlla bize geliyor da. Bu

[1:16:10.719] geri dönen ürünlerin hani bütünü için söylüyorum. Yani işte meyve sebze misal

[1:16:14.840] sektörü olarak söyleyeyim. Aslında Türkiye ürettiği ürünün sadece %10

[1:16:19.040] civarında ihraç edebiliyor. %90'ı zaten iç pazarda tüketiliyor. Eee, ihraç

[1:16:25.560] edilen ürünlerin eee, güvenli olup olmadığına yönelik bir kontrol

[1:16:29.360] mekanizması yok ya da çok zayıf olduğu için eee, ihraç ürünlerdeki bu, eee,

[1:16:35.400] tespit edilen sorunlar nedeniyle geri çevrilme ülke genelinde aslında dedim ya

[1:16:40.520] 9'u %90'ı içeride tüketiliyor iç piyasada. genel tablonun çok iyi

[1:16:45.520] olmadığını bize söylüyor. Yani işte meyve sebzede şu toksik madde bulunduğu

[1:16:49.600] için geri döndü ya da işte incirde afratoksin çıktı. Öbür şeyde başka bir

[1:16:53.320] şey çıktı. E şimdi eee şöyle düşünmek lazım. Eee Avrupa'ya incir

[1:16:59.639] göndereceksiniz. İncirde aflatoksin var mı yok mu analiz ettirip eee olmadığını

[1:17:05.280] ya da güvenli olduğunu tespit etmediğiniz sürece eee ihracat

[1:17:10.000] yaparsınız. oradaki laboratuvar ee gümrükte bunları alıp eee işte Almanya,

[1:17:15.000] İngiltere hangi ülkeye gidiyorsa bir kontrol yapıyor, tespit yapıyor. Diyor

[1:17:18.520] ki bu sağlığa uygun değil, geri gönderiyor. Peki üretene mi dönüyor?

[1:17:21.600] Eee, sistem şöyle işliyor. Elbette ilgili ülkeye dönderilir. Hatta eğer

[1:17:26.960] tespit edilen madde çok tehlikeliyse ve eee, ulaşıma tekrar çıkarılması risk

[1:17:32.880] yaratıyorsa orada imha edilir ve bedeli istenir. Eee, ilgili kurumdan, ülkeden

[1:17:38.000] neyse eee, geldiğinde bizim gümrüğe gelir. Gıda Tarım Bakanlığı'nın eee,

[1:17:44.000] gıda kontrolörleri ya da ilgili işte gıda yem eee, dairesi gidip ürünle

[1:17:48.920] kontrol yapmak zorundadır. Eee, burada ürünün neden geri çevrildiğini, eee,

[1:17:54.840] anlamak gerekir. Ama burada sistem şöyle işliyor. Ürünün neden geri çevrildiği

[1:17:59.960] ile ilgili ürünü ihraç eden firma bir beyanda bulunuyor. Yani ilgili evrak

[1:18:05.120] firma yetkilisi. O zaman firmaya geri gidiyor. Yani adam yapıyor. Hayır,

[1:18:09.120] hayır. Bakanlık kontrol etmek zorunda ama. Hayır, yok, onu demiyorum. Yani ben

[1:18:13.440] ürettim, sattım, malım geri döndü. Yine bana dönüyor. Yani zarar bana. Ama ben

[1:18:17.880] sizden şunu anladım. Eee, böyle böylece de bu konuyla e kaparken programı da

[1:18:23.080] kaparız. Eee, ben Hatay'da deprem zamanı gittiğimde orada Narenciye

[1:18:27.520] yetiştiriyorlardı ve Narenciyeleri eee, yani bilmediğim bir alan benim tarım.

[1:18:32.760] Fakat şöyle olduğunu anlamıştım. Yani boyuna göre zaten iri boylar yurt dışına

[1:18:37.239] yollanıyor. Aynı ürünün küçük boyları vesaireler işte ikinci kalite, 3üncü

[1:18:41.280] kalite dedikleri burada. Dolayısıyla benim sizden duyduğum aynı şekilde

[1:18:45.560] üretiliyor, aynı şekilde ilaçlanıyor. Aynı şekilde toplanıyor. İyileri %10

[1:18:50.880] iyisi yurt dışına yollanıyor. Kalanı da burada kalıyor. Dolayısıyla Avrupa'ya

[1:18:54.480] yaptım şöyle üreteyim, Türkiye'ye yaptım böyle üreteyim diye bir şey olmadığı

[1:18:58.560] için de o yüzde o tab genel olarak tabii ki yok. Tabii ki dediğim gibi döndüğünde

[1:19:02.760] de eğer yapılan kontrol, mutlaka bir kontrol yapılması gerekir. Eee, o toksik

[1:19:08.320] madde ya da ürünün geri çevrilmesine etken madde sorunu oluşturuyorsa evet

[1:19:13.560] piyasaya sunulmaması gerekir. Ama sunuluyordu. Yani sunulan da var. Sunul

[1:19:17.000] zaten şu anda dediğinizle ben eee sunulmasına da gerek yok ki zaten.

[1:19:21.040] Sadece %10'u gidiyorsa 90da zaten iç piyasa içinse hiç ehemmiyeti bile yok

[1:19:25.840] orada okuduklarımız. Bülent Bey çok teşekkür ediyorum. Yani bu 3 be program

[1:19:30.040] olacak şey eee çok genel anlamda anlattık. Eee çünkü benim çok üstüne

[1:19:35.239] durduğum bir şeydi. Sonunda e sizi de ikna ettim. Getirttik. Çok teşekkür

[1:19:39.000] ediyorum. Ayağlarınıza sağlık. Eee inşallah ilerleyen zamanlarda bir

[1:19:43.480] program daha yaparız. Onu da bir spesifik konu seçeriz. Hı hı. Eee siz

[1:19:47.159] bana eee böyle araştırmaları yollamaya devam edin ki benim eee en azından

[1:19:52.560] etrafıma iyi etkilerde bulunayım. Teşekkür ederim ben de davetiniz için.

[1:19:56.400] Çok sağ olun.

*Transkript YouTube'dan alınmıştır.